hacklink Adalet.az | "ÇARƏSİZ YOLÇU" Adalet.az | "ÇARƏSİZ YOLÇU" Adalet.az | Ədalət -
ANA SƏHİFƏ / YAZARLAR

"ÇARƏSİZ YOLÇU"

Bir povest haqqında düşündüklərim

26792    |   2011-05-14 11:05
Şriftin ölçüsü:
A+ Böyütmək
A+ Balacalaşdır

Bəri başdan bir məqama toxunmaq istəyirəm. Belə ki, bu gün istənilən mətbu orqanda, eləcə də ayrı-ayrı ədəbi diskussiyalarda əsas mövzulardan biri də Azərbaycanda yeni ədəbiyyatın, yeni əsərlərin, ümumiyyətlə, təzə sözün kasadlığı, bütövlükdə isə bu sahənin bir durğunluq yaşamasıdı. Bəziləri iddia edirlər ki, bu gün Azərbaycanda yeni, müasir ədəbiyyatdan, ədəbi uğurlardan söhbət gedə bilməz, başqa bir qisim əksinə, Azərbaycanda dünya çapına çıxa biləcək ədəbiyyatın olmadığını, üçüncü bir qrup isə bizdə ədəbiyyatın sovet dönəmindəki kimi guya ayrı-ayrı məqsəd və məramlara böyük ədəbiyyatdan uzaq niyyətlərə xidmət etdiyini dilə gətirir.
   
   Təbii ki, bütün bunları dilə gətirən hər kəsin öz arqumenti var. Yəni hər kəs nəyə isə, kimə isə istinad edir. Ancaq bütün bunların fonunda bütün bunlara ədəbi prizmadan baxanda onda birmənalı şəkildə demək olar ki, Azərbaycanda kifayət qədər yeni söz, yeni fikir, yeni ədəbiyyat yaradan istedadlar var və bununla yanaşı, Azərbaycanda həm də sözü yaşadan, sözü cilalayan, sözə yeni nəfəs verən, onu yenidən dünyaya gətirən və həm də sözün keşiyində duran qələm adamları göz önündədi. Onların hər biri barəsində ayrı-ayrılıqda fikir söyləmək, yaradıcılıqlarını təhlil etmək, uğurlarını göstərmək, nöqsanlarını qeyd etmək mümkündür.
   
   Təkcə ədəbi orqanlarda, mətbuatda işıq üzü görən bədii nümunələri xatırlasaq, onda fikirlərimizin nə qədər həqiqətə söykəndiyini yəqin ki, hər kəs qəbul edər. Özü də bu nümunələr necə deyərlər, sandıqlardan çıxarılan, keçmişdən qalan əsərlər deyil. Əksinə, bunların hər biri bu günün ədəbi nümunəsidi və bu ədəbi nümunələr təxəyyülün məhsulu olmaqla yanaşı, həm də klassik irsə, Azərbaycan ədəbi mühitinə bütün xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Bu bağlılıq o dərəcədə möhkəmdir ki, əsərləri istər müxtəlif "ismlərdə" yazanlar, istərsə də sovet dönəminin ədəbi məktəbinin təmsilçiləri sayılanlar ondan qopub ayrıla bilmir və öz milli mentalitetlərini ədəbi obrazlarda ifadə edə bilirlər. Hətta ən özündən deyən postmodern yazar da əsərinin hansısa bir ştrixində, hansısa bir məqamında Azərbaycan ədəbiyyatının işartısını diqqətə çatdırır. Deməli, bütün bunlar da bizdə, yəni Azərbaycanda ədəbiyyatın varlığını, yaşadığını və yaşayacağını şübhə altından çıxarır.
   
   Bax elə bu ilin "Azərbaycan" juranlının ikinci sayında oxuduğum povest, yəni "Çarəsiz yolçu" diqqətimi çəkdi. Öncə onu deyim ki, əsərin müəllifinin şeirləri ilə bir neçə dəfə qarşılaşmışdım və birdən-birə onun povesti ilə qarşılaşmaq məni bir balaca təəccübləndirdi və əsərə marağım bir az da artdı.
   
   "Çarəsiz yolçu" adından da göründüyü kimi, bir ömür yolundan, bir həyatın ömür adlanan kəsiyindən, talehdən, bütövlükdə insandan danışır. O insandan ki, onun bütün həyatı əslində bu yolun uzunluğu boyda, bu yolun məsafəsi ölçüdədi. Bu ölçü də o insanın nöqtə-vergüllü həyatının bütün məqamlarını, bütün mənzərələrini kənardan söz-söz, cümlə-cümlə ifadə etməyi bacarır. Açığını deyim ki, bu povestdə söz qıtlığı, söz təkrarçılığı hiss olunmur. Povesti səhifələdikcə hiss edirsən ki, söz özü axıb gəlir. Necə ki, müəllifin qəhrəmanları bir elat yolu gedirlər, bir kökün, bir karvanın iştirakçısı, yolçusu olan insanlar bir-birini izləyir, bir-birini tamamlayır. Bax elə povestdəki hadisələr də, təsvirlər də, təhkiyələr də bir-birinin sanki həmin o nöqtəsi, vergülü, durğu işarələridi. Ona görə də oxucu bu povesti oxuduqca hadisələrin içərisinə daxil olmaq və bu daxilolmadan da sonra düşən işığı görmək istəyir.
   
   Çox sadə bir süjet üzərində qurulmuş povestin əsas məziyyətlərindən biri, bəlkə də birincisi odur ki, baş verən hadisə tipik azərbaycanlı üçün, elat adamı üçün, köçəri üçün normal qəbul olunan, adi sayılan haldır. Elə bir haldır ki, kənd yerlərində yaşayan hər kəs bu cür məqamların elə bu gün də şahidi ola bilir. Şəxsən mən doğulub yaşadığım Qarabağda heyvandarlıqla məşğul olub dağa-arana üz tutan, yaylaq-qışlaq həyatı yaşayan insanların həyatını çox yaxından izləmişəm və köçün müəyyən hissəsini də qaçqınlıqla, yurdsuzluqla bağlı yaşamışam. Və sonuncunu isə heç kimə arzu etmirəm.
   
   Bəli, Novurz Nəcəfoğlunun "Çarəsiz yolçu" povestinin qəhrəmanı adi bir kənd qadını, bir ailənin üzvü, bir elin-obanın xeyir-şərinə yarayan anadır. O da bütün analar kimi böyütdüyü övladları üçün cehiz düzəltmək qayğısına qalır, oğluna gözaltı qız seçir, həm də ipə-sapa yatmayan dəlisov bir ərin "nazı" ilə oynayır, qayğısına qalır. Onu kişi kimi sayır, evdə, ailədə yerini qiymətləndirir. Özü də elə bir ərin ki, bütün köç, bütün kənd onun bu dəlisovluğundan, bu çılğınlığından cana doyub. Hər sözünün əvvəli və sonu, o cümlədən də hər sözünün mayası və urfası saysız-hesabsız söyüşlər olan Məmiş kişi həm də davakardı. Buna baxmayaraq, Qıztamam arvad onu yola verməyi, uşaqlarının atasını uşaqlarına sevdirməyi, saydırmağı bacarır.
   
   Povest adi bir hadisə ilə, köç yola düşəndə yaddan çıxıb ər evində qalan, yəni damda qalan cehizlik bir xaral yunun ardınca köçdən ayrılıb yurda qayıdan Qıztamamın düşüncələri ilə başlayır. Bu düşüncələr onun özünün özü ilə etdiyi söhbətdi. Elə onun geri qayıtması anında əri Məmişin arvadının ardınca getməməsi, hətta ağzını açıb, gözünü yumub nə bacardısa söyüb-söylənməsi artıq oxucuda bu iki fərqli insan barəsində təsəvvür yaradır. Sonra bu təsəvvürə Qıztamamın uşaqlarının xarakterləri əlavə edilir. Bu ailənin qızı olan Gülgəzin, eləcə də oğlanları Arzumanla, Təzəxan və Balaxanın xarakterləri daha çox analarının tərbiyəsinə, necə deyərlər, südünə çəkmiş bir şəkildə təqdim edilir. Hiss olunur ki, övladlar atalarına görə nə qədər sıxılsalar da, analarının dəyanəti, dözümü, canıyananlığı, zəhmətkeşliyi, ən vacibi isə ağbirçəklik etmək qabiliyyəti onlara daxili bir qürur verir. Ona görə də hər bir məqamda ona üz tutub, ondan məsləhət alırlar.
   
   Bu köçdə xüsusilə elat yolçuluğunda hamının sayıb-seçdiyi, xüsusi hörmət bəslədiyi el ağsaqqalı Bağır kişi mənə hərdən "Böyük dayaq"dakı Rüstəm kişini də xatırladır. "Tütək səsi"ndəki qılınc Qurbanı da. Bu da əvvəldə dediyim kimi, əsərin ədəbi-milli kökə söykənməsindən qidalandığını nümayiş etdirir. Eləcə də bu povestdə istər elçilik məqamı, istər xeyir-dua verilməsi, istər xeyir-şər məqamında hamının bir-birinə əl tutub yardımçı olması, bir sözlə, elin, obanın necə həmahəng qaynayıb-qarışması çox ustalıqla qələmə alınıb.
   
   Böyük maraqla oxuduğum "Çarəsiz yolçu"da mən hadisələrin dinamikasına, zamanın inkişafına heyrət etdim. Bu mənada ki, bəlli hadisələr o qədər canlı və oynaq təqdim edilib ki, oxucu özünü hadisənin iştirakçısı kimi görür və o zamanın, o məqamın iştirakçısına, şahidinə çevrilir. Yəni hansı tərəfdən baxırsan bax, hansı səmtə yozursan yoz fərq etməz. Ordakı təbiət təsvirlərindən tutmuş ilan mələyən çölə qədər, dialoqlara qədər, hətta itin öz sahibinə hücum çəkməsinə qədər hər şey canlıdır. Və nəhayət, sözünün sərhəddini bilməyən, Məmişin hərəkətləri də onu öz yerinə, öz adamlığına qaytarmağa cəhd edən insanların əməlləri də elə bu gün, bu an baş vermiş kimi görünür, oxucuya məhz bu təsiri bağışlayır. Deməli, müəllif bütün hallarda oxucunun bu meydanda, yəni o povestin içərisində qəhrəmanı ilə paralel yolçuluq etməyə, elat yolu getməyi istiqamətləndirməyi bacarır. Bax əsərin uğuru da, onun oxunaqlı və diqqətçəkən olması da həm də bu məqamlarla bağlıdır. Bir sözlə, əsərin bütün detalları inkişafdadır, hərəkətdədir və bu inkişaf, bu hərəkət də zamanın fonunda canlıdı, diridi.
   
   Mən povesti bütünlüklə təhlil etmək, oradakı hər bir obraz, hər bir ifadə barəsində öz oxucu fikirlərini söyləmək niyyətindən çox-çox uzağam. Yəni mən ədəbi tənqidlə məşğul olmadığımdan sırf bir oxucu kimi povestin mənə bağışladığı mənəvi zövqü, mənəvi qidanı duyub-daddığım kimi ifadə etməyə çalışıram. Bilirəm ki, bu povest barəsində çox-çox dəyərli ziyalılarımız öz fikirlərini mətbuatda ifadə ediblər. Hətta mənim üçün son dərəcə əziz olan gözəl yazıçımız Seyran Səxavətlə bu povest barəsində söhbət edərkən o da birmənalı şəkildə əsərin yüksək məziyyətlərindən, onun ustalıqla qələmə alınmasından həvəslə danışdı və bildirdi ki, bu əsər "Azərbaycan" jurnalında son illərdə oxuduğu ən gözəl bədii nümunələrdən biridir.
   
   
   
   
   
   


İmza:

YAZARIN ARXİVİ

2018-11-18 : DOYMUŞ MƏHLUL
2018-10-23 : YARIMÇIQ MƏKTUB
2018-09-21 : ÜMİD KƏNDİRİ
2018-09-14 : ÖMÜR YARPAQLARI
2018-09-08 : ŞUNURLULAR
2018-09-06 : Təzyiq yazısı
2018-09-05 : AYLI BİR GECƏ
2018-07-31 : HAVALI YAZI
2018-02-01 : "O SÖZƏCƏN..."
2017-12-15 : İLĞIM
2017-11-27 : «QABİL»
2017-11-24 : VAXT GÜNAHKARI
2017-09-27 : "BAYILDAN BAYIRA"
2017-08-29 : KİŞİ TİTULU
2017-08-11 : OVQAT YARADAN…
2017-07-29 : İSTƏK...
2017-07-28 : SÖZ HEYKƏLİ
2017-07-25 : BU DA 27–di!
2017-07-14 : "QALIN" ADAMLAR
2017-06-09 : GÜNAHIM NƏDİ?
2017-06-06 : "SNAYPER QIZ"
2017-05-26 : HAVADAKI ADAM
2017-05-05 : BAKI KÖÇKÜNÜ
2017-03-31 : SOY… QIRIM…
2017-03-01 : MÜŞFİQ TUFANI
2017-02-14 : "YADA DÜŞDÜ"
2017-02-10 : ÖMÜR QIRIQLARI
2017-02-03 : YAŞ HƏDDİ
2017-01-27 : NEKROLOQ
2017-01-19 : BİTMƏYƏN AĞRI
2017-01-06 : SON XƏBƏRDARLIQ
2016-12-16 : ALLAHIN İŞİ
2016-09-09 : BİR HECALI SÖZ
2016-08-13 : MƏKTUB
2016-08-12 : HAVA
2016-08-12 : MƏKTUB…
2016-07-01 : CƏNAB NAZİR
2016-06-17 : ÜMİD KƏNDİRİ
2016-04-29 : NİŞANÇI
2016-04-09 : ŞUŞANIN YOLU...
2016-04-08 : ŞUŞANIN YOLU...
2016-03-11 : MART OVQATI
2015-12-19 : MÜQƏDDƏS AMAL
2015-12-12 : YANIQ SƏS
2015-11-13 : Tofiq Abdinlə
2015-11-13 : ÜZ SUYU
2015-10-31 : SEÇİM ANI…
2015-09-12 : İNSANLIQ
2015-08-27 : YADDAŞ YAZISI
2015-08-19 : "AZƏRBAYCAN"
2015-07-10 : İLĞIM
2015-06-18 : DOST GEDİB…
2015-06-17 : "SAAT SƏSİ"
2015-05-06 : "AZƏRBAYCAN"
2015-04-22 : "YADA DÜŞDÜ"
2015-03-18 : "ADİ QƏŞƏM"
2015-02-28 : HAVALANMIŞ ADAM
2015-02-14 : SENSASİYA
2015-02-12 : BACI DOST OLARSA
2015-02-07 : YARPIZ SÖHBƏTİ
2015-01-16 : YAŞAYAN RUH
2015-01-10 : XAŞ + XAŞ
2015-01-09 : "QƏLƏM SƏSİ"
2014-12-27 : SAXTA BABA
2014-12-26 : SAXTA BABA
2014-12-20 : ŞUNURLU ADAMLAR
2014-12-16 : ELNURUN KİTABI
2014-12-11 : RUH ADAMI
2014-11-29 : NAXIŞLI ADAM
2014-11-20 : HƏYATIMDAKI ADAM
2014-11-15 : DİQQƏT TALONU
2014-11-14 : "QUM SAATI"
2014-11-12 : STATUS - KVO
2014-11-08 : BİR ƏTƏK DAŞ
2014-11-04 : PAMBIQLI QULAQLAR
2014-10-29 : "ƏDƏBİ HƏYAT"
2014-10-11 : AŞ QARASI
2014-10-04 : ZİNDAN UŞAQLARI
2014-09-03 : "YADA DÜŞDÜ"
2014-08-23 : İÇİMDƏKİ TOY
2014-07-18 : Kimsə yoxdu...
2014-07-05 : KİŞİ
2014-06-21 : ÜZ SUYU
2014-06-14 : TANISAM UTANACAQ
2014-05-24 : DİŞ ÇÖPÜ
2014-04-26 : QURU ADAM
2014-03-20 : İynə boyu yazı
2014-03-15 : LƏNƏTLƏNMİŞ
2014-01-25 : ÖZGƏ PALTARI
2013-12-21 : İSİNİŞMƏ...
2013-11-09 : QANADLI GÜNLƏR
2013-07-27 : DOST GEDİB...
2013-07-20 : PALAZA BÜRÜN...
2013-07-13 : YARIMÇIQ YAZI...
2013-05-08 : RUHUMUZUN ÜNVANI
2013-05-04 : "MAYOVKASIZ" MAY
2013-01-19 : DİRƏDÖYMƏ...
2012-12-20 : ATILAN İLK ADDIM
2012-12-08 : ÖGEY ANA
2012-12-07 : ŞAD XƏBƏR:
2012-11-27 : CANLI TARİX
2012-11-24 : SƏNSİZ
2012-11-16 : ÜMİD VERMƏK
2012-11-14 : SƏNSİZ
2012-10-13 : "BİZİM DÜNYA"
2012-08-18 : ADSIZ GÜNAHLAR
2012-06-23 : DON JUAN
2012-06-15 : ONDAN HAMIYA
2012-06-14 : RÜSTƏM KAMAL
2012-02-25 : DOLABDAKI ÜRƏK
2012-02-04 : BİR QIŞ NAĞILI
2012-01-07 : DİQQƏT QITLIĞI
2011-12-31 : SOVQAT
2011-12-17 : NƏFƏSLİK...
2011-11-12 : DOLAB
2011-08-27 : BİR SEVGİ DRAMI
2011-07-22 : SÖZÜN GÜNÜ
2011-07-16 : SİRLİ ZƏNG
2011-07-02 : İLİN YARISI
2011-06-11 : GÖRÜŞ YERİ
2011-05-28 : KÜT BIÇAQ
2011-04-30 : SATILIR
2011-04-23 : QAÇIRILAN QIZ
2011-04-16 : TƏNHA KİŞİ
2011-04-09 : GÖYDƏNDÜŞMƏ
2011-03-19 : AYDINLIQ
2011-03-15 : FRANSIZCA
2011-02-23 : 55-ə ÇATMADIN
2011-02-19 : Bu da bir il
2011-01-29 : GÖZMUNCUĞU
2011-01-22 : HƏYATIN BİR ANI
2011-01-08 : BAŞLANĞIC
2010-12-31 : BU DA İLİN SONU
2010-12-25 : CAN AĞRISI
2010-11-06 : SEÇİLƏN
2010-10-30 : YARALI DURNA
2010-09-18 : PƏRAKƏNDƏ YAZI
2010-07-31 : Axtarış
2010-07-02 : ÜMİD SORAĞINDA
2010-05-01 : DÜYÜNÇƏ
2010-04-17 : CƏRRAH BIÇAĞI
2010-02-20 : DÖZÜM MƏQAMI
2010-01-30 : AYRILIQ ANI
2010-01-16 : SEÇİM ANI
2009-12-12 : SÜKUTLA SÖHBƏT
2009-11-27 : BƏRAƏT KAĞIZI
2009-11-21 : KÖLGƏLƏR...
2009-10-31 : YARPAQ TÖKÜMÜ
2009-10-10 : CAVABSIZ SUALLAR
2009-09-12 : BİR AN
2009-08-22 : HƏFTƏMİN ACISI
2009-06-20 : XOCALI TOYU
2009-06-06 : UZUN BİR GÜN...
2009-05-23 : VAXTINDA
2009-05-02 : AĞLAYAN BULUDLAR
2009-03-14 : "BƏXTƏVƏRLİK"
2009-03-07 : ANAMA MƏKTUB...
2009-02-28 : ADİ RİYAZİYYAT
2009-01-31 : CAN AĞRISI
2009-01-24 : "ƏZABSIZ ANLAR
2009-01-10 : BƏHANƏ
2008-12-31 : Bazarlıq
2008-12-13 : DƏLİ ADAM
2008-12-06 : FAYDASIZ QAZINTI
2008-11-22 : PULUN VAR?
2008-11-15 : QALXANIN ENMƏSİ
2008-10-18 : ÖMRÜN BİR ANI
2008-10-11 : PAYIZ YAĞIŞLARI
2008-09-28 : MƏKTUBLAŞMA
2008-09-06 : QAYNAR QAZAN
2008-08-30 : ERA
2008-08-23 : OVCUMDA YANAN OD
2008-08-02 : QARIŞIQ YAZI
2008-07-12 : QƏFLƏT YUXUSU
2008-06-28 : ƏRKƏSÖYÜN
2008-06-07 : BAŞ AĞRISI
2008-05-17 : QURUMUŞ GÜLLƏR
2008-04-19 : DAŞ
2008-03-20 : ATHAAT
2008-02-02 : PASİBAN
2008-01-12 : AMERİKA AYISI
2007-12-06 : XƏBƏRDARLIQ
2007-11-24 : QALMAQAL
2007-11-23 : ÇÖKHAÇÖK
2007-11-22 : QIZDIRICI...
2007-11-03 : QOYUN BƏXTİ...
2007-10-27 : AŞİQLİK
2007-10-24 : XƏCALƏT
2007-10-19 : PAYIZ NOTLARI
2007-10-10 : BASARAT
2007-10-06 : ƏBƏDİ ÜNVAN
2007-10-06 : PERSONAJ
2007-10-05 : ÜÇ PÖHRƏ
2007-10-04 : HADİSƏ
2007-10-03 : HAVA
2007-10-02 : ÜZƏRLİK
2007-09-22 : HÖKM
2007-09-15 : VAHİMƏ
2007-09-01 : İNSTİNKT
2007-08-28 : NİYƏ ÖLDÜ?..
2007-08-15 : GÜNAH
2007-08-11 : PARALEL
2007-08-08 : GÜNVURMA
2007-08-07 : SALON
2007-08-04 : HÖRMƏT(sizlik)
2007-07-31 : TELEFON ZƏNGİ
SON XƏBƏRLƏR
2019-11-19
2019-11-18


VİDEO



ƏDALƏT BU GÜN
Redaktor seçimi
FOTOREPORTAJ
GÜNÜN SİTATI
SORĞU
Dövlət xəstəxanaları pulludu, yoxsa pulsuz?

Pullu (93.75%)
Pullsuz (6.25%)

ÇOX OXUNAN
GÜNÜN LƏTİFƏSİ
"- Orda danışdığın anektodu mənə də danışa bilərsən?"

"Lavrov: 

- Hansını? Mollanın Teymurla olan fil anektodunu?"



digər lətifələr
ARXİV
FACEBOOK