hacklink Adalet.az | Özümüzə Qayıdaq Adalet.az | Özümüzə Qayıdaq Adalet.az | Ədalət -
ANA SƏHİFƏ / YAZARLAR

Özümüzə Qayıdaq

Cahan ara cahan içrədir arayı bilməzlər Ol mahilər ki, dərya içrədir dəryayı bilməzlər. Xəyali

25004    |   2009-11-14 00:05
Şriftin ölçüsü:
A+ Böyütmək
A+ Balacalaşdır

Yuxarıdakı beyt 15-ci əsrdə Anadoluda dünyaya gözlərini açmış bir klassik şairimizindir və başa düşənlərə çox şey deyir.
   Azərbaycan və Türkiyə sadəcə olaraq Yaxın Şərqdə yerləşən və bir-birinə qonşu olan iki coğrafi məkan, iki ayrı dövlət deyil. Onlar bir-birinin ekiztay qardaşıdır, bir ürəyin iki bölməsidir, bir-birinin darda qalanda arxası, xoş günündə süfrəsinin başında oturan, ağlayanda ağlayanı, güləndə gülənidir.
   Bəli Azərbaycan, Qafqazda, Yaxın Şərqdə yerləşən, həddən artıq strateji önəmə malik bir coğrafi məkandır, bunu hamı bilir; ancaq Azərbaycanın Türk dünyasına tayı bərabəri olmayan insanlar yetirdiyini hamı bilmir. Onlardan biriylə tanış olaq.
   Şeyx Nəsrəddin Mahmud əl Xoyi, digər adıyla desək əxi əvran, Azərbaycanın 12-ci əsrdə Türk dünyasına bəxş etdiyi nəhəng bir şəxsiyyətdir.
   Azərbaycanın Xoy şəhərində dünyaya gələn və ilk təhsilini burada alan əxi əvran üz tutur Türkmən oylağı Xorasana və burada Fəxrəddin Razinin şagirdi olur, ilk təsəvvüf tərbiyəsini burdakı Yesəvi dərvişlərindən alır. Həccə gedir və bu səyahət əsnasında Şeyx əvhadud din Kirmani ilə tanış olur, onun müridinə çevrilir, sonra da qızı Fatma ilə ailə qurur. Abbasi Xəlifəsi Nəsir Lidinillah tərəfindən qaynatası ilə birgə Anadoluya yollanır. Kaysəri şəhərində bir dəbbağxana açır və burada həm işləyir həm də öz nəfsini tərbiyə edir. Bu əsnada əxi təşkilatını qurur və Anadolunun hər şəhərini, hər kəndini dolanıb əxiliyi yayır. Anadolu Səlcuqlu Sultanı I-ci ələddin Keyqubadın rəğbətini qazanır. Keyqubad, oğlu II-ci Qiyasəddin tərəfindən zəhər verilir və dünyasını dəyişir, əxi əvranın da bəxt ulduzu tənəzzülə başlayır. Xaqan II. Qiyasəddini aradan götürmək istəyən bir təşkilata üzv olduğu iddiasıyla tutulub zindana atılır, olmazın işgəncələr görür. Qiyasəddinin ölümüylə xaqan olan II. İzzəddin Keykavus tərəfindən həbsə salınan digər əxilərlə birlikdə azad edilir, Konyaya gedir və movləvilərlə ixtilafa düşür, çünkü əxilər dövlət içinə sızmış farslara qarşı mübarizə edir, qeyritürklərin dövlət sıralarında işləməsini istəmirdilər, yəni türkpərəst idilər. Monqolların Anadoluya gəlmələri və Anadolu Səlcuqlu dövlətinin tənəzzülü ilə başlayan mübarizədə əxilər Monqol işğalına qarşı amansız mübarizə yeritməyə başlayır. Başda əxi əvran olmaqla əxilər, Monqolların Qırşəhərə təyin etdiyi valiyə qarşı üsyan bayrağı açır, bura yollanan ordu bütün əxiləri qılıncdan keçirir, əxi əvran da onlar sırasında qətlə yetirilir.
   Əxi əvran, sadəcə olaraq bir əxi dərvişi deyil, o Azərbaycanın, münasibətiylə də Türklüyün başını uca eliyən bir ulu babamız, türkün iqtisadi tarixində özünə məxsus bir yol salan və şərəfli bir ad qazanmış marka şəxsiyyətimizdir.
   O vaxtlar hər bir iş yeri əxi təşkilatına bağlanmağa məcburdu. Hər bir iş yeri buraxdığı malın üstünə öz möhürünü basmalıydı. İş yerləri, bugünkü kimi qısa yoldan buruğu dönmək, cibini doldurmaq fikrinə düşə bilməzdi. Onlar xalqa keyfiyyətli mal istehsal etmək məcburiyyətində idi. Hər bir işdə ustalaşmaq o qədər də asan deyildi. Usta olmaq istəyən cavanlar tanınmış bir ustanın yanında illər boyu şagird işləməliydi. İşində bişən və püxtələşən gənclər "şəd" adlı qurşağı təntənəli bir mərasimlə əxi böyüklərindən ibarət şuradan almaq prosesindən sonra özlərinin iş yerini açar və ustalığa başlaya bilərdi. Hər ustanın buraxdığı mal onun bir növ diplomu idi və ustalaşmayan kəslərə usta adı verilməz, onun belinə mərasimlə "şəd" bağlanmazdı. İstənən keyfiyyətdə mal buraxmayan ustaya verilən ustalıq adı o saat ondan alınar və dükanı bağlanardı, artıq o usta üçün hər şey axıra çatmış, qazanc yolu bağlanmış olardı. Heç bir yerdə iş görə bilməyən, iş yeri aça bilməyən bu şəxslər dərviş libasını geyinər, tərki diyar olub hər getdikləri yerdə etdikləri səvhdən asılı öz qazanc qapılarını nə cür bağladıqlarını danışar, xalqı düz yola, düzlüyə çağırardılar. Bugün Türkiyə türkcəsində işlənən "pabucu dama atılmaq" deyimi də o vaxtdan qalmadır.
   O vaxtlar ayaqqabı ustalarından biri dükanında tələb olunan keyfiyyətdə mal buraxmır və istehsal etdiyi başmaq tez sıradan çıxıb cırılır. O şəxs ayaqqabısını aparıb əxi təşkilatına şikayət edir və əxilər həmin başmağı buraxan ustanı çağırtdırırlar, əxi məclisi qurulur, usta məhkəmə edilir və axırda qərar verilir: "Ustanın buraxdığı ayaqqabı, dükanının qapısının üstünə mismarlanmalı və dükanı bağlanmalıdır". Qərar yerinə yetirilir, ustanın belindəki qurşağı əlindən alınır, diplomu, yəni ustalıq adı buraxdığı saxta ayaqqabıyla birlikdə dükanının qapısının üstünə mismarlanır.
   Azərbaycanın yetirdiyi və Anadolu coğrafiyasında Türklüyə böyük xidməti toxunan, əxi adlı bir təşkilatı yaradan Şəyx Nəsrəddin Mahmud Xoyi hələ 15-16-cı əsrdə markalaşmağı Türk dünyasına ərməğan etmiş bir ulu babamızdır.
   Bugün türk dünyası təqribən 300 milyon insandan ibarətdir və Allaha şükür bu dünyanın hal hazırda yeddi müstəqil dövləti var. Gəlin görək bu yeddi dövlətdə dünya miqyasında neçə markamız varə! Almanlar, ingilislər, fransızlar, yaponlar əxi təşkilatının tarixini tədqiq etdilər və ondan çox şey öyrəndilər, öyrəndiklərini həyata keçirib müxtəlif adlı markalar yaratdılar, dünya miqyasında iqtisadi gücə malik oldular. Biz isə ulu babalarımızın yolunu buraxıb qızıl qiymətindəki dəyərlərimizə, tarixi mirasımıza, yaratdıqlarımıza dodaq büzdük. Yadın bir paraya dəyməz dəyərlərini baş tacı elədik, hələ də eləyirik, yadları yamsıladıq, hələ də yamsılayırıq. Nə yadlaşdıq, nə özümüzünküləşdik, hibrid bir varlığa döndük. Müasir elmdən və texnologiyadan aralandıq, ərəbin, farsın xurafat batdaqlığına quylandıq, dəbələndikcə dibə batdıq.
   Fransada "danonə" adlı qatıq firmasının sahibləri müflis olmaq ərəfəsində onu yad bir şirkətə satmaq istəyir. Fransız xalqı höküməti sıxma-boğmaya salır ki, "bizim yaratdığımız markanı özgələrə sata bilməzsiniz" və hökümət şirkətə dəstək olmağa məcbur qalır, ona lazımi dəstəyi verir, dirçəldir; "danonə" bugün dünya miqyasında bir markaya çevrilib. Elin oğlu bir qatıq markasına bu qədər dəyər verir, özününkünə sahip çıxır. Bəs biz?!
   Bizim də sahib çıxdığımız və yadlara vermədiklərimiz var. Fateh-Uzun Həsən, əmir Teymur-İldırım Bayəzid, Yavuz-Şah İsmail Xətayi arasındakı ixtilaflar bugün ayrı donda xortdayıb qarşımıza çıxmırmıə Ya da, bu ixtilafların hələ də davam etdiyini sübut etmək istəyən bizim dilimizdə danışan və bizdən olmayanları ifşa edirikmi?!
   Vallah dadaş diyəsən tarixdən lazımi dərsi götürməmişik..! Götürmüşüksə hələ dünən Sabir babamız niyə yana yana bu sözləri yazırdı?!
   
   Bir vəqt dəxi Ağqoyun, Qaraqoyun olduq
   Azərbaycana, həm də Anadoluya dolduq.
   Ol qədr qırdıq ki, bir-birimizdən
   Qırıldıqca yorulduq, yorulduqca qırıldıq...
   "Ey Türk titrə və özünə qayıt; sən özünə
   qayıdanda böyük olursan"
    Bilgə Xaqan
   


YAZARIN ARXİVİ

2019-02-26 : SALAMLARLA
2018-06-01 : SON ZƏNG
2018-04-28 : YALANÇININ ŞAMI
2018-02-24 : TARİXİ ADDIM
2017-10-21 : NƏ YAZIM?
2017-03-10 : XOCALI-DӘNİZLİ
2017-03-04 : XOCALI-DӘNİZLİ
2016-12-17 : Etimad, kimə???
2016-11-12 : TANRININ DOSTLARI
2016-09-24 : Salam, Dostlar
2016-05-28 : ATA YURDUMUZDA
2016-03-05 : XOCALI HƏFTƏSİ
2015-12-30 : YENİ İL
2015-12-26 : BİZİM DÜNYAMIZ
2015-12-05 : KÜLƏK ƏKƏN...
2015-11-28 : ÜÇ GÖMRÜK
2015-10-31 : SEÇKİLƏRİMİZ
2015-10-17 : KÖÇÜMÜZ
2015-08-29 : ALTAYDAN QAFQAZA
2015-06-20 : KİMDİR QATİL?!
2015-06-06 : LÜKSEMBURQDAN
2015-05-02 : 24 NİSAN
2015-03-14 : 8 MARTIN ARDINDAN
2015-03-07 : XOCALINI ANLAMAQ
2014-12-27 : BODUN
2014-11-29 : XƏZƏRİN MEHİ
2013-10-26 : XƏYALİ
2013-10-05 : ZEHTABİNİ ANDIQ
2013-09-28 : SAĞ OL, BAKI
2013-08-17 : KEÇƏN GÜNLƏR
2013-08-03 : BELƏ DÜNYANIN
2013-03-30 : BAYRAMIN ƏZABI
2013-03-16 : XOCALI HƏFTƏSİ
2013-02-02 : ADIMIZLA BAĞLI
2012-11-21 : VAXT
2012-11-17 : VAXT
2012-09-01 : TİFLİS-BAKI
2012-04-07 : İNGİLİS OYUNU
2012-02-25 : XOCALI DƏRDİ
2011-10-29 : VƏHHABİLİK
2011-10-08 : VƏHHABİLİK
2011-09-17 : ELƏ GÜVƏNMƏK
2011-09-10 : ALTAY BİLİK
2011-08-13 : NƏJDƏT QOÇAQ
2011-06-04 : 28 MAYI ANLAMAQ
2011-05-28 : YALANÇININ ŞAMI
2011-04-16 : SİZ NƏSİNİZ?
2011-04-09 : ANA - OĞUL
2011-03-12 : ONLAR VƏ BİZ
2011-02-26 : XOCALI SOYQIRIMI
2011-02-05 : QURULTAYIMIZ
2011-01-29 : MAŞA SARKİSYAN
2010-10-30 : BAKI QEYDLƏRİ
2010-10-02 : AXTA-MAR
2010-07-10 : 35 QURUŞ
2010-05-15 : ZİDDİYYƏT
2010-04-24 : BAYQUŞLAR
2010-02-27 : TÜRKÜN ANALARI
2010-02-13 : ÇİÇİ
2009-11-27 : TÜRK MİLLƏTİ
2009-10-31 : BAYRAQ
SON XƏBƏRLƏR
2019-11-21


VİDEO



ƏDALƏT BU GÜN
Redaktor seçimi
FOTOREPORTAJ
GÜNÜN SİTATI
SORĞU
Dövlət xəstəxanaları pulludu, yoxsa pulsuz?

Pullu (93.75%)
Pullsuz (6.25%)

ÇOX OXUNAN
GÜNÜN LƏTİFƏSİ
"- Orda danışdığın anektodu mənə də danışa bilərsən?"

"Lavrov: 

- Hansını? Mollanın Teymurla olan fil anektodunu?"



digər lətifələr
ARXİV
FACEBOOK