ANA SƏHİFƏ / GÜNDƏM

İSLAMDA İSLAHAT CƏHDLƏRİ

Mehman Cavadoğlu

14117    |   2017-11-11 10:06
Şriftin ölçüsü:
A+ Böyütmək
A+ Balacalaşdır

Son günlər Səudiyyə Ərəbistanında dünyanı şoka salan hadisələr baş verir. Bu yaxınlarda ölkənin vəliəhdi elan edilmiş şahzadə Məhəmməd bin Salman cəmiyyətin liberallaşdırılması istiqamətində qəbul etdiyi bir sıra mühüm qərarların ardınca (qadınlara maşın sürmək, onların stadionlarda idman yarışlarını izləmək icazəsinin verilməsi, məcburi kişi qəyyumluğunun ləğv olunması və s.) daha sərt və riskli addımlar atmağa başlayıb .O, korrupsiyaya qarşı mübarizə idarəsinin rəhbəri təyin olunan kimi kütləvi həbslər ölkəni bürüdü. Həbs olunanların kimliyinə nəzər salanda məlum olur ki, söhbət korrupsiya ilə mübarizə görüntüsü yaratmaqdan yox, daha ciddi mətləblərdən gedir. Şübhəsiz, vəlİəhdin əsas məqsədi hələ atası sağ ikən gələcək hakimiyyətinin təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Həmin hakimiyyətə nə vaxtsa təhlükə yaranacağını isə elə indidən görmək o qədər də çətin deyil. Birincisi ona görə ki, kral öz oğlunu mövcud qaydalara göz yumaraq siyasi varis elan edib və bu da heç şübhəsiz, ölkənin hakim elitasında, yəni kral ailəsinin çoxsaylı üzvüləri arasında birmənalı qarşılanmayıb. Narazılar qeyri-legitimlik ittihamı altında olan Məhəmməd bin Salmanın hakimiyyəti üçün indi olmasa da nə vaxtsa ciddi təhlükə törədə bilərlər. İkinci təhlükəsə dövlətin gələcəyi barədə fərqli baxışlara malik olan yeni varisin planlarıyla bağlıdıər. Təbii ki, onun son günlər atdığı bir sıra mütərəqqi addımlar Səydiyyə Ərəbistanı kimi dünyanın ən mühafizəkar və patriarxal bir ölkəsində rahat həzm edilə bilməz. Tarix boyu dövlət idarəçilik sistemində aparılan hər hansı ciddi islahatlar həmişə öz müəllifinin başını yeyib. Əgər Məhəmməd bin Salman həqiqətən ciddi islahatlar aparmaq niyyətindədirsə, yəqin ki, bunun fəsadları və çətinliklərindən də xəbərdardır. Ona görə də indidən öz yolunu təmizləmək, həm kral ailəsi, həm hakimiyyət, həm də ilahiyyatçılar arasında mövcud olan potensial rəqiblərini zərərsizləşdirmək xətti tutub. Şərq də şərqdir, burda rəqibləri zərərsizləşdirməyin, hələ ki, başqa üsulları kəşf edilməyib.

Bütün olanlara rəğmən əgər vəliəhd həqiqətən islahat aparmaq, ölkədəki qaramata azca işıq tutmaq, sərt yaşayış mühitini bir balaca yumşaltmaq xətti götürübsə, ona uğurlar arzulamaqdan başqa əlacımız yoxdur. İslam aləminə belə islahatlar lazımdır, çünki islam aləmində belə islahat təşəbbüsləri zaman-zaman olsa da, istənilən nəticə əldə edilməyib. Aşağıdakı yazıda da söhbət həmin islahat təşəbbüslərindən gedir.

GİRİŞ

Hər hansı bir dində və yaxud dini cərəyanda zaman keçdikcə müəyyən islahatlar aparmaq zərurəti bütün dövrlərdə aktual olub. Bu mənada dini islahatların və yaxud dini islahatlarla bağlı təşəbbüslərin tarixi elə dinlərin tarixi qədər qədimdir. İstər din, istərsə də ictimai şüurun məhsulu olan istənilən sosial-siyasi nəzəriyyə, təlim, məzhəb, sekta zaman-zaman yeniləşməyə, cəmiyyətin inkişaf tendensiyasına uyğunlaşmağa, dəyişən ictimai münasibətlər sistemi ilə ayaqlaşmağa məhkumdur. Əks təqdirdə ən mükəmməl nəzəriyyə, ən müqəddəs kitab belə qısa zaman kəsiyində ehkamlaşaraq inkişafın, tərəqqinin buxovuna çevrilir.

İslamda islahat cəhdləri və təşəbbüsləri böyük bir tarixi dövrü əhatə eləyən çox geniş mövzudur. Müsəlman dininin erkən çağlarından başlayaraq bu günümüzədək davam edən bu cəhdlər coğrafiyasına görə təkcə islam ölkələrini yox, dünyanın, demək olar ki, bütün qütblərini əhatə eləyir. İslahat təşəbbüslərinin subyektlərisə islamın təəssübünü çəkən, onu dünya xəzinəsini zənginləşdirən ilahi və möhtəşəm dəyərlər sistemi sayan ilahiyyatçılardan tutmuş sekulyaristlərə kimi çox müxtəlif və rəngarəngdir. Hətta tam inkarçılıq mövqeyində dayanan, islamı bəşəriyyətə qarşı böyük təhlükə hesab eləyən bir sıra alim və tədqiqatçılar da bəzən bu mövzüya əl bulaşdırmaqdan çəkinməyiblər. Təbii ki, bütün bunların hamısını bir məqalənin çərçivəsinə sığışdırmaq çox çətindir, ona görə də burda XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Şərqdə geniş vüsət almış modern islahat cəhdlərindən danışacaq və yalnız ilahiyyatçıların və din xadimləri fikirlərinə yer verəcəyik.

Cəmaləddin Əfqani



Bəri başdan deyək ki, modern islam ideyasını irəli sürən həmin islahatçıların hamısını birləşdirən mühüm bir cəhət var idi. Onlar ilkin islam dəyərlərinin konstitusiya, demokratiya prinsiplərinə söykənən dövlət idarəçiliyi üsuluna zidd olmadığını bildirir, şəriət qaydalarının dəyişdirilməsi və Quranın daha rasional təfsiri ilə müsəlman dünyasını müasir inkişaf yoluna çıxarmağın mümkünlüyünü əsaslandırır, həm də bunu yeganə məqbul yol sayırdılar. Məhz bu cəhət də həmin islahatçıları dinin dövlətdən ayrılmasını müasir dövlətçiliyin əsas prinsipi sayan sekulyarçılardan fərqləndirirdi.

XXX

1839-cu ilin sonlarında 16 yaşlı Osmanlı sultanı Əbdülməcid imperiyanın sosial, siyasi, mədəni, mülki münasibətlər sistemində köklü islahatların aparılmasını və Qərb yönümlü idarəçilik metodlarına keçidi nəzərdə tutan məşhur Gülhanə fərmanını imzaladı. Fərmanın hüquqi təsir dairəsi Osmanlı dövlətinin yurisdikciyasına aid ərazilərlə məhdudlaşsa da, bu addım bütün müsəlman aləmində geniş əks-səda doğurdu. Sultan həm də islam xəlifəsi olduğu üçün onun sözü, mövqeyi və hərəkətləri əksər müsəlmanlardan ötrü böyük önəm daşıyırdı. Düzdür, ortodoks ruhanilər Əbdülməcidin bu addımından müştəbeh deyildilər, hətta imkan daxilinə bir sıra dəyişikliklərin baş tutmasına müqavimət göstərməyə də çalışırdılar. Ancaq islahatlara alternativin olmadığını aydın dərk edən ruhanilər, din xadimləri və ilahiyyatçılar üçün bu, göydəndüşmə bir fərman idi.

Musa Biqi

Həmin vaxt Avropa ölkələrinin sıçrayışlı inkişafı sayəsində Qərblə Şərq arasında kəskin fərq yaranmış, müsəlman dünyası əsrlər boyu rəqabətdə olduğu xristian qonşularının siyasi, iqtisadi, mədəni əsarəti altına düşmüşdü. Bu vəziyyətin yaranmasında H. Zərdabinin təbirincə desək, son 500 il ərzində tənəzzül dövrü yaşayan islam dininin, hər cür tərəqqiyə, yeniliyə, dünyəvi təhsil sisteminə asi olan mühafizəkar ruhanilərin payı az deyildi. İnkişafın yolunu elmi-texniki və mədəni tərəqqidə, elmi-texniki tərəqqiyə çatmağın yolunusa təbiət elmlərinə yiyələnməkdə görən islahat tətəfdarları – islamın bu əsl patriotları ilk addımdaca dünyəvi təhsil sisteminə qənim kəsilmiş ortodoks zehniyyətin, patriarxal cəmiyyətin ciddi müqaviməti ilə üzləşdilər. Bu müqaviməti qırmaq üçün ən təsirli vasitə isə elə islamın özü ola bilərdi. Odur ki, onlar islam dininin zaman-zaman təhriflərə məruz qalaraq əsl mahiyyətindən uzaqlaşdığını, deqradasiyaya uğradığını söyləyir və fikirlərini müsəlmanlığın ilkin dövrlərində mövcud olmuş daha yumşaq, daha demokratik nümunə və davranışlarla əsaslandırır, ilkin islam prinsiplərinə qayıtmağı vacib sayırdılar. Onların ilkin islamın dirçəldilməsi anlayışı zahirən bu tezisi hələ çox-çox əvvəl dövriyyəyə gətirən ibn Taymiyyənin təliminə bənzəsə də, mahiyyətcə ondan kəskin fərqlənirdi. Sələfilər üçün ilkin islam zamanı geri döndərmək (necə ki, bəzi yerlərdə buna nail ola bildilər), modernistlər üçünsə irəli aparmaq üçün lazım idi.

Əli bəy Hüseynzadə

Həmin dövrdə islam dinində ən ciddi və geniş miqyaslı islahat təşəbbüslərilə Rusiya imperiyasının tərkibində yaşayan müsəlman ziyalıları çıxış etməyə başladılar. Tarixə cədidizm (yenilik) adıyla düşən bu proses XIX əsrin axırlarına doğru genişləndi, XX əsrin əvvəllərində isə artıq ictimai-siyasi məzmun kəsb eləməyə başladı. Hadisələrin belə sürətli gedişi bir tərəfdən rus cəmiyyətinin özünü bürümüş inqilabi ovqatla, digər tərəfdən tənzimat hərəkatıyla bağlı idi. Osmanlıda başlayan hər hansı bir prosesin Rusiya müsəlmanları arasına da geniş əks-səda veməsi olduqca təbiidir. Birincisi ona görə ki, Rusiya müsəlmanlarının mütləq əksəriyyəti etnik mənsubiyyətcə türk, dini mənsubiyyətcə süni məzhəbinin hənəfilik qoluna aid idi. İkinci səbəb isə bundan ibarət idi ki, dünyanın sürətli inkişaf yoluna çıxdığı mühüm bir tarixi mərhələyə qosqocaman bir imperiyanın əsrlər boyu ən üstün imtiyazlara malik təbəələriylə, qonşu imperiyanın müstəmləkə zülmü altında yaşayan "ikinci sort” təbəələri, demək olar ki, eyni acınacaqlı durumda qədəm qoymuşdular. Bu qeyri-adi fenomenin səbəbi isə cəhalət və yenə də cəhalətdən başqa bir şey deyildi!

Miftahəddin Akmulla

Cədidçilər də islam dünyasını içindən gəmirən həmin cəhalətə qarşı çıxır, vəziyyətin bu həddə çatmasının əsas səbəbini Quranın mahiyyətinin düzgün başa düşülməməsində, bir sıra şəriət normalarının köhnəlməsində görür və bu normaların dəyişdirilərək günün tələblərinə uyğunlaşdırılmasına çalışırdılar. "İctihad qapısının açılması” onların əsas çağırışı idi.

Cədidçilərin fikrincə islam dininin təməl prinsipləri ictimai həyatda baş verən yeniliklərlə ayaqlaşmağı nəinki inkar edir, əksinə bunu stimullaşdırır. Onlar deyirdilər ki, islamın ilk dövrlərində qərarların kollegial orqan olan şura tərəfindən qəbul olunması mahiyyətcə elə yeni dövrün ən aktual ideyası olan parlamentarizmin ilkin formasıdır. Əgər bu gün islam yetkin, mükəmməl bir mədəniyyət yarada bilməyibsə, deməli, onun indiki mənəvi liderlərinin bilgilərini yetərli saymamalı, daha səmərəli sosial institutlar yaradılmasının yolları tapmalıdırlar.

İsmayı bəy Qaspıralı

Həmin dövrdə Şiqabudin Mərcani, Rizazətdin Fəxrəddin, Zeynulla Rəsulov, Həsain Faizxanov, İsmail Qaspıralı, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağayev, Xusainov qardaşları, Münəvvər Abdurəşidxanov, Qazi İsaxan Şirinxocayev, şərqin Lüteri ləqəbini almış Musa Biqi və onlarla başqa ilahiyyatçı alimlər, mütəfəkkirlər təbiət elmlərinin tədris olunduğu üsuli-cədid məktəblərinin, yeni tipli mədrəsələrin, digər təhsil ocaqlarının açılmasını vacib sayır, bu sahədə kohkret işlər də görürdülər. Mədrəsə təhsilinin ərəb və osmanlı dilindən milli dillərə keçirilməsi, Avropa mədəniyyətinə inteqrasiya, qadınların emansipasiyası və ictimai-siyasi həyatda fəal iştirakının təmin edilməsi də onların fəalyyətinin ana xəttini təşkil edirdi. Cədidçilər yeni iqtisadi münasibətlər şəraitində kreditlərin nə qədər vacib olduğunu əhalyə izah edir və sələmin haram olmasıyla bağlı şəriət normalarının ləğv edilməsinə çağırırdılar.

Bu islahatçıların təhsilə nə qədər önəm verdiklərini özü etnik başqırd olan cədidçi Miftahəddin Akmullanın acizanə yalvarış notlarından ibarət olan aşağıdakı şerindən də görmək olar:

Zeynulla Rəsulov

Başqırdlar, bizə maarif lazımdır!

Cahillik baş alıb gedir, təhsil yoxdur.

Bisavadlıq boz ayıdan daha qorxuludur,

Qardaşlar, gəlin təhsilə güc verək!

Az müddət ərzində Tatarstan, Başqırdıstan, Orenburq, Qazaxıstan, Türküstan və Azərbaycan da daxil böyük bir coğrafi ərazidə fəaliyyət göstərən cədidçilər həqiqətən Rusiya müsəlmanlarının inkişafının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrildilər və köklü inqilabi dəyişikliklərə nail oldular. Bu ölkənin müsəlman əhalisi XX əsrin əvvəllərində imperiyada baş verən çox ciddi siyasi təbəddülatlar mərhələsinə əliyalın qatılmaqıqlarına görə yalnız onlara, bu günsə əksər islam ölkələrindən daha modern bir inkişaf səviyyəsinə çatdıqlarına görə həm də onlara borcludur. Təsaddüfi deyil ki, keçən əsrin əvvəllərində ökədə demokratiya və azadlıq uğrunda güclənən inqilabi hərəkatlarda müsəlmanlar fəal və siyasi cəhətdən təşkilatlanmış şəkildə iştirak etdilər. Müsəlman ziyalılarının təşəbbüsü ilə 1905-ci ildə kadetlərlə eyni mövqedən çıxış edən, konstitusiyalı monarxiya prinsiplərini müdafiə edən "Müsəlman İttifaqı” təşkilatı yaradıldı və həmin təşkilatın bir çox rəhbərləri və fəalları dəfələrlə Rusiya Dövlət Dümasında təmsil olundular.

Münəvvər Abdurəşidxanov

Hərçənd, cədidçilərin islahatçılıq yolu heç də hamar deyildi. Bir tərəfdən hökumət təzyiqləri və müsəlmanlar arasında hökm sürən cəhalət və patriarxal adətlər, digər tərəfdən bu sistemin əsas müdafiəçisi qismində çıxış edən, cədidçilərlə mübarizə məqsədilə yaranmış qədimçilər adlı mühafizəkar qurumda təmsil olunan ruhanilərin sərt müqaviməti onların təşəbbüslərinin gerçəkləşməsinə ciddi mane olurdu. Üstəlik, qədimçilərin hökumətlə də isti münasibətləri var idi. Bütün tarix boyu belə olub: despotik rejimlərin ən güclü silahı mühafizəkar ideologiyalardır.

XIX əsrin ortalarından etibarən islamda islahatçılıq meylləri, tək Rusiya və Osmanlıda yox, demək olar ki, bütün müsəlman dünyasında baş qaldırmışdı. Və şərti olaraq islamda yeni islahatçılıq erası alandıra biləcəyimiz həmin dövrün flaqmanı heç şübhəsiz, Cəmaləddin Əfqanidir. Rusiya islahatçılarının da özlərinin müəllimi saydıqları Cəmaləddin Əfqani (1838-1897) İranın Həmədan yaxınlığındakı Əsədabad kəndində doğulsa da, əslən Marağalıdır. Bu barədə Əhməd bəy Ağayevə onun özü deyib və Əhməd bəyin yazdığına görə Azərbaycan türkcəsində də mükəmməl danışırmış. Uşaqkən ailəsiylə Əfqanıstana köçüb, Misirdə, Hindistanda, Türkiyədə, bir müddətsə Fransa və Rusiyada yaşayıb. Fransız şərqşünası Renanla məşhur mətbuat diskussiyasından da göründüyü kimi əslində islamın alovlu müdafiəçisi və patriotu olan bu böyük mütəfəkkirin başlıca amalı müsəlman dünyasını cəhalət və gerilikdən qurtarmaq idi. O bütün bu geriliyin səbəbini bir çox islam alimlərinin mühafizəkarlığında, dünyəvi elmlərə qənim kəsilməsində görürdü. Yazırdı ki, müsəlmanlar Aristotelə rəğbətlə yanaşsalar da, Nyutonu, Qalileyi, Kepleri kafir sayırlar. Bizim üləmalar elə bilirlər ki, həqiqəti sübut edən elmlərə qənim kəsilməklə islamı qoruyurlar. Əslində islamın düşmənləri elə bu cür düşünən adamların özləridir.

Abd ar- Razik(solda)

Müsəlman şərqində bir çox alimlərin əsl kumirinə çevrilmiş C. Əfqani bəzi islam teoloqlarının, ruhanilərin mühafizəkarlığını, cəhaləti, dünyəvi təhsilin bərbad vəziyyətdə olmasını islam ölkələrinin modernləşməsi və çağdaş dünyayla ayaqlaşması yolunda başlıca maneə sayır, maarif və mədəniyyətin inkişaf etdirilməsinin vacibliyini önə çəkirdi. Təsadüfi deyil ki, Rus çarı III Aleksandarla görüşü zamanı da ondan müsəlman vilayətlərində yeni tipli təhsil ocaqlarının açılmasını xahiş eləmişdi. Onun bütün müsəlman ölkələrini konfederasiya şəklində vahid xilafət bayrağı altında birləşdirilmək kimi bir az fantastik və utopik fikirlərini nəzərə almasaq, bütövlükdə müsəlman dünyasını modernləşdirmək istiqamətindəki yorulmaz fəaliyyəti sonrakı islahatçılar nəsli üçün də bir nümunəyə çevrilmişdi.

Tarixi ədəbiyyatda islam modernizminin banisi adlandırılan məşhur Misir ilahiyyatçısı və ictimai xadimi, milliyyətcə türkmən olan Məhəmməd Abdu da elə onun tələbəsi idi. "Misir misirlilər üçündür” şüarıyla ingilislərə qarşı mübarizə aparan Orabi paşanın tərəfdarı olan M. Abdunun siyasi baxışları xeyli zidiyyətli olsa da, mütərəqqi dini görüşlərə sahib idi. O, ictihad qapısının birdəfəlik bağlı elan edilməsi fikriylə razılaşmırdı. İslamda islahatlar aparmaq üçün əvvəlcə onun kökünə qayıtmağın, Quran və sünnələrin yeni təfsirinin vacibliyini vurğulayırdı. 1899-1905-ci illərdə Misirin baş müftisi olmuş M.Abdunun bir çox fitvaları ortotoks ilahiyyatçılar tərəfindən qəzəblə qarşılanırdı. Bank əmanətlərindən faiz almağa icazə verən fitvanın müəllifi də, Əl-Əhzar universitetinin rektoru olarkən tədris proqramına dünyəvi elmləri daxil edən də o idi. Ruhanilərin, din xadimlərinin yazdıqlarına və söylədiklərinə kor-koranə şəkildə əməl edilməsini zərərli tendensiya sayaraq bunun əleyhinə çıxırdı. M.Abdu deyirdi ki, islam çevik, yaradıcı bir təlim olduğu üçün onun hər dövrün xüsusyyətlərinə uyğun şəkildə şərhi və tətbiqi vacibdir.

Məhəmməd Abdu bir sıra həssas məsələlərdə çox dərinə getməsə də, onunla eyni dövrdə yaşayan Qasım Amin adlı Misir filosofu və ictimai xadimi tam mənada Avropa dəyərlərinin tərəfdarı, Qərb təhsil sisteminə keçidin, qadın və kişi bərabərliyi ideyasının alovlu müdafiəçisiydi.

Yuxarıda dediyimiz kimi Osmanlıda başlayan tənzimat hərəkatı bütün dünyada islamın modernləşdirilməsi təşəbbüslərinə güclü təkan verdi. Tənzimatdan təxminən bir əsrə yaxın vaxt keçdikdən sonra, konkret desək, 1924-cü ildə artıq Türkiyə Cümhuriyyəti adlanan həmin ölkənin lideri, Aşinadan üzübəri bütün zəmanələrin ən böyük türkü olan  Mustafa Kamal Atatürkün başqa bir fərmanı ilə islahatlar ikinci, daha radikal mərhələyə qədəm qoydu. Onun xilafəti ləğv etmək qərarı müsəlman dünyasında geniş əks-səda yaratdı, çaşqınlığa və təşvişə səbəb oldu, nəhayət, bu gün də bitib-tükənməyən geniş elmi-ideoloji diskussiya və demoqoqiyalara yol açdı.

Atatürkün fərmanından dərhal sonra Misirin əl-Əhzar universitetində Dünya İslam Forumu yaradıldı. Forumun əsas məqsədi yeni xilafət qurmaq və xəlifə seçməkdən ibarət idi. İngilislərdən formal müstəqilliyini əldə eləmiş Misirin o vaxtkı prezidenti IFuad Əhmədin özü xəlifə tituluna iddia etdiyi üçün proses onun tərəfindən də körüklənirdi. Diskussiyanın qızğın vaxtında, 1925-ci ildə Misirin ən məşhur islam reformatorlarından biri olan, əl-Əhzar və Oksford universitetlərində təhsil almış Əli Abd ar-Razikin çapdan çıxan "İslam və idarəetmə prinsipləri” adlı kitabı dini dairələrdə əsl bomba effekti yaratdı. Rus alimi Natalya Yefremovanın təbirincə desək, kitabın əsas ideyası Məhəmmədin peyğəmbərlik missiyasının siyasətdən, xilafət hakimiyyətininsə dindən uzaq olduğunu əsaslandırmaq idi. Abd ar-Razik indinin özündə də böyük cəsarət nümunəsi hesab ediləsi belə bir fikir irəli sürdü ki, islam, ümumiyyətlə, siyasətdən kənar bir dindir, peyğəmbər siyasi yox, dini və mənəvi rəhbərdir. Peyğəmbərlik allahdan verildiyinə görə peyğəmbərlərin ardıcılı ola bilməz. İslamda sözün klassik mənasında xilafət konsepsiyası nəzərdə tutulmayıb. İlk xəlifə Əbubəkr və ondan sonra gələnlərin qarşısında diran əsas vəzifə isə yalnız siyasi rəhbərlik və dövlət idarəçiliiyi ilə bağlıydı. Abd ar-Razik bu məqamları xatırladaraq bildirirdi ki, islam dövləti lap başlanğıcdan mahiyyətcə dünyəviydi və ona görə də müasir islam ölkələri indiki şəraitə uyğun bildikləri istənilən dövlət idarəçiliyi modelini seçə bilərlər.

Bu kitab işıq üzü görən kimi islam sxolastiklərinin çox ciddi etirazıyla qarşılandı və ardıcıl tənqidlərə tuş gəldi. Abd ar-Razik islamın əsaslarını sarsıtmaqda ittiham olunaraq əl-Əhzar universitetinin 24 üləmasının yekdil qərarıyla bütün elmi titullarından və on il ərzində şəriət hakimi postunu tutmaq hüququndan məhrum edildi. Ancaq buna baxmayaraq o öz missiyasını uğurla yerinə yetirdi. Bir çox tədqiqatçıların fikrincə həmin vaxt yeni xilafət yaratmaq ideyasının iflasa uğramasında Abd ar-Razikin sözü gedən əsərinin də mühüm rolu olmuşdu.

Kitabın nəşrindən bir əsrə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, bu gün nəinki öz əhəmiyyətini qoruyub saxlayır, hətta gün-gündən daha da aktuallaşır ki, bunun da bariz nümunəsi siyasi islam və xilafət ideyası ətrafında günümüzdə baş verən qanlı olaylardır.

Elə burdaca diqqəti vacib bir məqama yönəltmək istəyirəm. İslamda tradisionalistlər deyilən mühafizəkar xətt tətəfdarlarının bütün tarixi dövrlərdə güclü olmalarına baxmayaraq, hər islahat dalğasında sanki onlarda güclü özünüqoruma instinkti baş qaldırır və yeni qüvvə və adlarla təşkilatlanmağa başlayırlar. Yuxarıda cədidçilərə qarşı yaranan qədimçilərin timsalında bunu gördük. İndi də, görünür, Abd ar-Razikin həmin əsərindən doğan təşviş elə həmin Misirdə "Müsəlman qardaşları” təşkilatının yaranması üçün stimul oldu. 1928-ci ildə Həsən əl-Bənna tərəfindən əsası qoyulan bu təşkilatın ideoloji postulatları XX əsrin ikinci yarısından sonra meydana çıxan bir çox radikal islam qurumlarının əsas istinad nöqtəsidir. H. Bənnanın varisi Seyid Qütbün 1964-cü ildə yazdığı "Yolun mərhələləri” adlı kitabında qurumun məqsəd və vəzifələri tam şəkildə formalaşdırılmışdı. Məşhur Amerika siyasətçisi Henri Kissencer özünün "Dünya düzəni” adlı kitabında bunu qısa şəkildə belə səciyyələndirir: "Yolun mərhələləri” movcud dünya düzəninə qarşı bir növ müharibə elan edilməsidir, bu əsər müasir islamçılığın fundamenti kimi qəbul olunur”.

Məhəmməd Salman


Abd ar-Razikin xilafətin islamın təməl prinsipləri ilə uzlaşmaması barədə fikirlərindən fərqli olaraq, başqa bir islahatçı müsəlman ilahiyyatçısı, Pakistanın mənəvi atası sayılan Məhəmməd İqbal islam dünyasının birliyinin qatı tərəfdarı və alovlu təbliğatçısıydı. O, müsəlman dünyasının inkişaf yolunu islam təliminə əsaslanan demokratiynın qurulmasında görürdü. Dünya imperializminin müstəmləkəçilik siyasətini və bundan doğan fəsadları, müsəlmanların öz köklərindən ayrı düşməsini cahilliyin, geriliyin başlıca səbəbi sayırdı. Vəziyyətdən çıxış yolunu müsəlmanların birliyində, hətta müsəman ölkələrinin vahid dövlətinin yaradılması kimi tarixin heç bir mərhələsində gerçəkləşməmiş və bundan sonra da gerçəkləşməsi mümkün olmayan idarəçilk üsulunda görürdü. Düzdür, M. İqbal xilafət demirdi, ancaq vahid dövlət şəklində birləşməyin konfederasiya, ittifaq, müqavilə, alyanslar və bu kimi müxtəlif yollarından başqa vahid hökumət və ya hökmdar variantını da məqbul hesab edirdi.

XX əsr islahatçıları arasında iki parlaq sima var ki, onlar problemə ənənəvi rakursdan yox, tamam fərqli formada yanaşmış, hər şeyi olduğu kimi, bütün çılpaqlığı ilə söyləyərək çıxış yolu aramağa cəhd göstərmişlər. Söhbət iki böyük Sudan alimindən, islahatçı baxışlarına görə 1985-ci ildə öz vətənində edam edilmiş Məhəmməd Taha və onun tələbəsi, hazırda Amerikada yaşayan Abdullahi Əhməd ən-Naimdən gedir.

Sudan milli-azadlıq hərəkatının fəal iştirakçısı olan Məhəmməd Taha modern islam prinsiplərinə əsaslanan Respublika partiyasının yaradıcılarından biri olub. Bir müddət sonra o, siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşaraq Respublika partiyasını Respulikaçı qardaşlar təşkilatına çevirir və maarifçiliyin yayılmasıyla məşğul olur. İstər siyasi, istərsə də maarifçi fəaliyyəti dövründə dəfələrlə həbs olunur, nəhayət, sosialist, ərəb millətçisi, qatı islamçı, bir sözlə, beynəlxalq konyukturaya uyğun olaraq bütün siyasi "izm”lərin kefini çıxartmış, İran inqilabından sonra islamın bütün dünyanı fəth edəcəyindən əndişələnərək ölkədə şəriət qaydalarını tətbiq edən Sudan prezidenti Cəfər Nimeyriə etiraz elədiyinə görə boğazından asılır.

M.Taha həm "Müsəlman qardaşları”na, həm ərəb millətçiliyinə qarşıydı. O, qadın hüquqlarını müdafiə edir (yeri gəlmişkən, Respublikaçı qardaşlar həm partiya, həm də ictimai təşkilat kimi fəaliyyət göstərdiyi vaxtlarda sıralarında çoxsaylı qadınlar var idi), cəmiyyətdə köklü islahatlar keçirilməsi və yeni konstitusiyanın qəbulu uğrunda mübarizə aparırdı. Sudanda marksizmə yox, islamın hələ ki, mühafizəkar elementlərlə heç bir kompromisə getməmiş ilkin prinsiplərinə əsaslanan sosializmin qurulmasını istəyirdi. Bax, Məhəmməd Tahanı və onun tələbəsi An-Naimi digər islahatçılardan fərqləndirən əsas məqam da elə islamın bu "ilkin prinsipləri” anlayışıyla bağlıdır. Məsələ burasındadır ki, Sudanlı alim "ilkin islam” deyərkən Quranın nazil olduğu ilk dövrü, hicrətə (622-ci il) kimi davam edən Məkkə dövrünü nəzərdə tutur. Onun fikrincə Məkkə dövründə nazil olan ayələr bütün insanlığa ünvanlanmışdır, bəşəri dəyərləri və azadlıq ruhunu təbliğ edirdi. Həmin vaxt peyğəmbərin əsas tərəfdarları da daha çox sadə və kasıb insanlar idi. Quldarlığın, hər növ istismarın əleyhinə olan bu ayələr də əsasən cəmiyyətin aşağı təbəqələrinin, kasıb-kusubların və qadınların maraqlarını müdafiə edirdi.Tahanın fikrincə Mədinə dövründə peyğəmbərin hakim elita ilə bir anlaşması olur və onun moizələrinin sosial mahiyyəti dəyişir. Əgər əvvəllər o, islamın haqq dini olduğuna insanları sözlə inandırmağa çalışırdısa, indi onların həyatı, yaşayışı çərçivəyə salınır və qaydaları pozanlar üçün sərt cəzalar müəyyənləşdirilir. M.Taha bu məqamdan çıxış edərək deyir ki, Məkkə dövründə nazil olan ayələr daha bəşəri ayələrdir və əzilən siniflərin, qadınların hüquqlarını qorumaq, onların mübarizəsinə dəstək olmaq üçün həmin ayələrə əsaslanmaq lazımdır.

Məhəmməd Tahanın tələbəsi, hazırda ABŞ-da yaşayan An-Naim "İslam islahatlar yollarında” adlı əsərində öz sələfinin bu yöndəki fikirlərini daha da inkişaf etdirir. An-Naim deyir ki, Quran insanın digər insanlarla yox, Allahla münasibətlərini nizamlayır. O, şəriət qaydalarının dəyişdirilməsininin vacibliyini önə çəkir və bildirir ki, bu qaydalar Qurana və Sünnələrə əsaslansa da, insanlar tərəfindən yazıldığına görə müqəddəs sayıla bilməz. Həmin kitabdakı aşağıdakı sözlər də çox maraqlıdır: "Əgər müasir müsəlman şəriət qaydalarının tətbiqinin gündəlik həyatına necə təsir edəcəyini aydın təsəvvür eləsə, əksəriyyət buna qarşı sərt etirazını bildirər. Bir şərtlə ki, hər kəsin öz etirazını azad şəkildə bildirmək imkanı olsun, buna görə mürtədlikdə ittiham olunmasın və ya islama olan inamı itirməklə bağlı öz daxilindəki xofa, qorxu hissinə qalib gələ bilsin”.

Məlumdur ki, digər dinlərin müqəddəs kitablarında olduğu kimi Quranda da bir-birilə ziddiyyət təşkil edən, bəzən hətta bir-birinə əks olan xeyli ayələr var. Movcud şəriət qaydaları bu halda xronoloji prinsipə söykənərək axırda gələn ayələrin hökmünü əsas götürür. Əsasən Mədinə dövrü nazil olan bu ayələr isə yuxarıda da gördüyümüz kimi daha çox mühafizəkarlığı ilə seçilir. M.Taha və An-Naim şəriəti müasir günün reallıqlarına uyğunlaşırmaq üçün başqa prinsip təklif edir, ziddiyyətli məqamlarda xronoloji ardıcıllığın dəyişdirilməsini və Məkkə ayələrinə istinad edilməsinin vacibliyini irəli sürürlər. Hərçənd, Mədinə ayələrinin də ilahi mahiyyətini etiraf edirlər.

Ən-Naimin yuxarıda adını çəkdiyim kitabının bir üstün cəhəti də ondan ibarətdir ki, burda islam dünyasında müasir dövlət qurulması, sivil cəmiyyət yaranması problemləri təkcə Quran və şəriət qaydaları konteksində yox, həm də bu qaydaların beynəlxalq sənədlərlə (vətəndaş cəmiyyəti, hüquqi dövlət, insan hüquqları, gender bərabərliyi və s. bu kimi vacib məsələlərlə bağlı mövcud bəyannamələr, müqavilələr, paktlar və s.) uzlaşdırılması və müqayisəsi şəkilndə araşdırılır.

Çağdaş dövrün ən maraqlı islahatçılarından biri də 70-ci illərdə təhsil almaq üçün Moskvaya gəlmiş və bu günə kimi orda yaşayan Suriya əsilli alim Taufik İbrahimdir. Onun bir müsahibəsindən bir neçə maraqlı sitat gətirmək istəyirəm. T. İbrahim deyir: "Bəşəriyyətin daim göylərin qəyyumluğuna ehtiyac duyduğu uşaqlıq dövrü bitib. Allah insana iki şey verib: yazı və ağıl. Bununla da o sanki demək istəyir ki, siz artıq elə səviyyəyə çatmısınız ki, ağlınızdan yararlana bilərsiniz. Biz isə öz tənbəlliyimizdən, Allahın bu böyük hədiyyəsinə inamsızlığımızdan deyirik: yox! Hər şey Quranda olmalıdır!” Bəs onda allah bizə niyə ağıl verib?! Musa Biqiyev deyirdi ki, Məhəmmədin sonuncu peyğəmbər, peyğəmbərlərin möhürü olmasının əsl mənası da məhz bundadır. Bütün dünya elə bilir bu fikirlər Məhəmməd İqbala məxsusdur, ancaq Biqiyev bunu ondan 30 il əvvəl söyləyib. Niyə Məhəmməd peyğəmbər deməyib ki, məndən sonra filankəsi xəlifə seçin? Çünki bu məsələ əbədilik həll oluna bilməz, zaman-zaman dəyişməli, müstəqil şəkildə müəyyən olunmalıdır”.

Həmin müsahibədən hicabla bağlı bir məqama fikir verək: "Peyğəmbərin nəvəsi Sükeyna ərinin hicab örtmək tələbinə belə cavab verib: Mənim sifətimdə elə bir şey yoxdur ki, başqalarına göstərməkdən xəcalət çəkim”. Daha sonra T.İbrahim deyir ki, əslində, qadınlardan hicab örtməyi tələb eləmək kişilərə qarşı təhqirdir. Belə çıxır ki, müsəlman qadın nə qədər yaraşıqlı kişi görsə şirniklənməyəcək, ancaq kişilər qadınları görən kimi ağıllarını itirəcəklər. Bu qadınlara yox, kişilərə qarşı həqarətdir.

Misir əsilli, hazırda İsveçrədə yaşayan ilahiyyatçı Tarik Ramadan çağdaş dövr islahatçıları arasında özünəməxsusluğu ilə seçilir. O daha çox Avropa müsəlmanlarının davranışları, onların yaşadıqları mədəni mühitə inteqrasiyalarıyla bağlı məsələlərə diqqət ayırır və "Asiya islamı”, "Afrika islamı” olduğu kimi qərb müsəlmanlarını da xüsusi olaraq "Qərb islamı” yaratmağa çağırır. Qeyd eləyir ki, müsəlmanlar islamın fundamental mətnlərini, birinci növbədə Quranı Avropa təsiri altında olan öz mədəni mühitlərinə uyğun şəkildə tətbiq etməlidirlər. O, dünyanın müsəlmanların üstünlük təşkil etdiyi sülh, qeyri-müsəlmanların üstünlük təşkil etdiyi müharibə məkanlarına bölünməsinə qarşı çıxır və Quranda belə bir şeyin olmadığını söyləyir. Bunun əvəzində yeni termindən, biliyin yayıldığı məkan terminindən istifadə etməyi vacib sayır. T.Ramadan deyir ki, Qərb nə müharibə məkanıdır, nə də İslam məkanı, Qərb şəhadət yeridir, müsəlmanın şəhadəti insanlıq qarşısındadır, o daim öz biliklərini zənginləşdirməli və öz dininin məsuliyyətini daşımalıdır. İslam ondan ötrü ənənələrə söykənən mühafizəkar təlim yox, universal dəyərlərə və rifaha qovuşmaq vasitəsi olmalıdır. İslam qeyri- islam toplumlarına qarşı çıxmamalı, onlarla həmrəy olmalıdır.

Tarik Ramadanı məşhurlaşdıran təkcə ilahiyyatçı fəaliyyəti deyil, həm də bioqrafiyasının bir çox maraqlı səhifələridir. O, "Müsəlman qardaşları” təşkilatının yuxarıda haqqında danışdığımız yaradıcısı Həsən əl-Bənnanın qız nəvəsidir. 2003-cü ildə sonralar Fransa prezidenti olmuş N. Sarkoziylə teledebatına və Fələstinə humanitar yardım adı altında Həmasa ianə toplayan bir xeyriyyə təşkilatına 1000 dollara yaxın vəsait ödədiyi üçün Amerikaya viza qadağasına görə uzun müddət Qərb ictimai fikrinin gündəmində olmuşdu.

Bundan başqa İran əsilli Əbdülkərim Soroşun, Misir əsilli Məhəmməd Fəthi Osman və Taufik Həmidin, hamımızın yaxşı tanıdığı həmyerlimz Nəriman Qasımzadənin və onlarla digər alimlərin də bu sahədəki böyük xidmətlərini qeyd etmək lazımdır.

NƏTİCƏ

Bu yazıda islam dinində XIX əsrin ortalarından başlayan islahat cəhdlərinin hamısına olmasa da, əsas məqamlarına, aparıcı islam alimlərinin fikirlərinə toxunmağa çalışdıq. Müsəlman cəmiyyətlərini modern inkişaf yoluna çıxartmağa, müsəlmanları bəşəri dəyərlər sisteminə qovuşdurmağa yönələn bu cəhdlər təsirsiz ötüşməsə də, təəssüf ki, real həyatda istənilən nəticəni verməyib. Üstəlik, son onilliklərdə əks proses başlayıb, ötən əsrin əvvəllərindən müsəlman şərqinə ayaq açan, pis-yaxşı 70-80-ci illərə kimi inkişaf edən dünyəvilik modeli ciddi zərbələr alıb. Bunun ən bariz nümunəsini tək bircə faktla göstərmək mümkündür: yuxarıda bəzilərinin adını çəkdiyim çağdaş islahatçıların demək olar ki, mütləq əksəriyyəti bu gün mühacirətdə yaşamağa məhkumdurlar.

Bu təşəbbüslərin istənilən nəticəni verməməsi ilk növbədə dini mətnlərdəki zidiyyətlərdən qaynaqlanır. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi əsas diskussiya predmet olan ayələrin əksini sübut eləyən Quran hökmlərinin mövcudluğu prosesi dalana dirəyir. Mühafizəkar islam ilahiyyatçılarının hər cür kompromisdən uzaq xarakterləri M.Taha və Əl-Naimin xronoloji yerdəyişmə təklifi əsasında da konsensus ehtimalını sıfıra endirir və beləliklə, qapalı dairə yaranır.

Köklü dini islahatlar yalnız nüfuzlu din xadimlərinin istəyi və müsəlman şüurunda hakimiyyət kultunun möhkəm olduğunu nəzərə alsaq, həm də hökumətin ciddi dəstəyi ilə baş tuta bilər. Bir sıra islam ölkələrində zaman-zaman belə islahatlar aparılsa da, az-çox irəliləyişlər əldə edilsə də, hələ ki, arzuolunan müsbət sonluqdan danışmaq mümkün deyil. Bunun bir mühüm səbəbi də islahatlara dəstək verən hakimiyyətlərin elə özlərinin yarıtmaz idarəçiliyi ilə bağlıdır.

Birinci dünya müharibəsindən sonra dünyada baş verən inqilablar və milli-azadlıq hərəkatları müsəlman dünyasında da geniş əks-səda verdi. Bu həm də millətçilik və sosialist ideyalarının yüksəlişdə olduğu bir dövr idi. Həmin vaxt müstəqilliyə qovuşan bir çox müsəlman ölkələrində qurulan milli dövlətlər, onların başçıları hansı şüarlar altında hakimiyyətə yiyələnmələrindən asılı olmayaraq, az müddətdən sonra patriarxal şərq diktatorlarına çevrildilər. Modern dövlətçilk libasına bürünmüş bu konyuktur patriarxların on illərlə sürən hökmranlığı cəmiyyətin qarşısında duran heç bir ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni problemləri həll edə bilmədi. Əvəzində korrupsiya həyat normasına çevrildi, sosial ədalətsizlik baş alıb getdi, repressiyya aparatı dövlət idarəçiliyinin yeganə işlək mexanizminə çevrildi. Gec-tez arxasınca böyük bir xarabalıq və xaos buraxaraq çökən bu "sabit” və dəmir "intizamlı” rejimlər həm də kövrək şüurlarda bərkiməmiş bəşəri dəyərlərə, dünyəviliyə olan inamı öldürdü. Hakimiyyətin dünyəvi modelindən zəncir gəmirən mühafizəkar klerikallar üçün isə bundan gözəl fürsət tapmaq çətin idi və onlar bu gün də həmin fürsətdən maksimum yararlanmaqda davam edirlər.

İslam dini və onun müqəddəs kitabı min dörd yüz il ərzində

nəinki müsəlmanları, heç ərəbləri birləşdirə bilmədi, yalnız onların ədəbi dilinin vahidliyini qoruyub saxladı (elə bu fakt da dinin siyasət yox, humanitar sferaya aid olduğunu sübut edən əlavə bir arqumentdir). Tarixin müxtəlif dönəmlərində mövcud olan və bu gün birlik simvolu kimi qəbul olunan imperiyalar, xilafətlər islamın yox, qılıncın gücünə duruş gətirmişdilər. Elə XX əsrin siyasi coğrafiyasında meydana çıxan çoxsaylı ərəb dövlətlərinin də əsas gücü qılıncdaydı. Qılıncın ağzı kütləşən kimi bir az əvvəl birlik simvolu sayılan həmin dövlətlərin "monolit” xalqı məzhəb-məzhəb, təriqət-təriqət, bunlar olmayan yerlərdəsə tayfa-tayfa, qəbilə-qəbilə bölünür və dağılıb pərən-pərən düşürlər. Ancaq paradoks ondadır ki, bu gün də hər hansı bir mühafizəkar islam qurumundan səslənən populist, radikal çağırışlara hay verən çoxsaylı xəyalpərəstlər istənilən qədərdir. Bunun tez-tez təkrar edilən sosial-iqtisadi səbəblərinə bir nüansı da əlavə etmək istəyirəm: ilk modern islamçıların təhsil, elm, mədəniyyətlə bağlı çağırışları bu gün də öz aktuallığını saxlamaqdadır.

Odur ki, dünyəvi avtoritarizm tərəqqinin, dəyişikliyin hərəkətverici qüvvəsi ola bilməz, sekulyarizmə keçidin mümkün olmadığı yerlərdə bunun öhdəsindən yalnız islahatçı ilahiyyatçıların söylədiyi islam parlamentarizmi gələ bilər. Şərq şüurunu buna hazır olmamasından qorxmaq lazım deyil. Staqnasiya vəziyyətində cəmiyyət kimi ictimai şüur da donuq olur. Otuz-qırx il bir adamın hakimiyyət sürməyindənsə hakimiyyətin demokratik yolla otuz-qırx dəfə dəyişməsi yaxşıdır. Birinci halda sabitlik xaosla bitirsə, ikinci halda xaos sabitliyə çevriləcək.

Burda son olaraq dəfələrlə müraciət edilən bir məsələyə, Avropanın inkişafında Avropa reformasiyasının rolu məsələsinə toxunmaq istəyirəm. Düzdür, M.Lüterin, U.Svinqlinin başladığı, J. Kalvinin və digər islahatçıların davam etdiyi, bütün Avropanı bürüyən məşhur 30 illik müharibəylə pik nöqtəsinə çatan reformasiya hərəkatının Avropanın inkişaf yoluna çıxmasında danılmaz rolu var. Amma bu rolu mütləqləşdirmək olmaz. Bugünkü Avropanın əsas memarı Şərqlə Qərbin inkişafı arasındakı fərqi uçurum səviyyəsinə çatdıran sənaye inqilablarının nəticəsi olaraq meydana çıxan burjuaziya oldu. Məhz burjuaziya adlı bu siyasi və sosial fenomenin əzmkarlığı cəmiyyətdəki ictimai meyarları dəyişdi, əsl-nəcabətin hökmranlığı prinsipini ağıl və qabiliyyətin üstünlüyü prinsipiylə əvəz elədi.

Müsəlman şərqi kilsəyə qarşı yönələn, dinin əsasllarına qayıtmağı vacib sayan həmin reformasiyasının bənzərini Avropadan xeyli əvvəl İbn-Taymiyyənin baxışlarının, daha sonra onun ardıcıllarının əməllərinin timsalında yaşasa da, anoloji nəticəyə nail ola bilmədi, əksinə daha mühafizəkar bir uçuruma yuvarlandı. Çünki burdakı maarifin, təhsilin acınacaqlı səviyyəsi, hər cür yeniliyə qənim kəsilən patriarxal münasibətlərin hökmranlığı sənayeləşmə adlı çox mühüm bir ictimai mərhələni keçməyə mane oldu. Şərq texniki tərəqqinin nailyyətlərini ən yaxşı halda idxal elədi və onun hələ mürgüləyən patriarxal şüuru bu gün də hər şeyin hazırına sahib çıxmaqda davam eləyir.

...Amma hər halda bu qeydləri nikbin notlarla başa vurmaq istəyirəm. Səudiyyə Ərəbistanının hüquq məsləhət orqanı olan əş-Şura azyaşlıların nikahı ilə əlaqədar ictimai etitazlara cavab olaraq yetkinlik yaşını 18-ə qaldırıb. Bu vəhşi adətin tam ləğv olunmasından danışmaq hələ tez olsa da, hər halda irəliyə doğru atılan addım sayılmalıdır. Həmin Səuiyyə Ərəbistanında Nadin əl Badir adlı jurnalist xanım elə həmin Səudiyyə Ərəbistanının özündə yaşaya-yaşaya kişilərə dörd arvad almağa icazə verildiyi kimi qadınların da dörd ərinin olmasına icazə verilməsi ilə bağlı yüksək cəsarət nümunəsi sayılan təklif (təbii ki, ironiya xətrinə) irəli sürüb. Bu ölkənin ilk qadın rejissoru Həyfa əl-Mənsurun yenə də elə Səudiyyə Ərəbistanının özündə çəkdiyi film ("Vəcidə”) Oskar mükafatının nominantı olub. Hindistanda dünyanın ən böyük dini və akademik mərkəzlərindən biri olan "Darül-ulum”ün ilahiyyatçıları çoxarvadlılığı qadağan edən fitva veriblər. Nəhayət, Məhəmməd bin Salmanın son addımları... Bütün bunlar tunelin sonunda işığın olduğundan xəbər verən çoxsaylı müjdələrdən bir neçə tipik seçmələrdir.

P.S. Bu icmalda islam dünyasında mahiyyəti etibarıyla böyük inqilabi dəyişikliyə səbəb olan və üç müstəqil icmanın – hələ islamın erkən çağlarında, altıncı şiə imamı Cəfər Sadiqin varislikdən məhrum edilən böyük oğlu İsmayılın tərəfdarlarının yaratdığı və çox zəngin, enişli-yoxuşlu bir tarixi yol keçmiş, XIX əsrdən etibarən yeni, sivil dünyayaya inteqrasiya etməyə başlamış İsmaililər imamlığından, 1844-cü ildə Məhəmməd Babın başçılığı ilə İranda başlayan, varisi Bahullanın dövründə Bəhailik adlı yeni dinin meydana çıxmasıyla yekunlaşan babizm dini-siyasi cərəyanından, Hindistanın məşhur islam reformatoru Mirzə Qulam Əhmədin əsasını 1889-cu ildə qoyduğu və eyni adlı xilafətin yaranmasına gətirib çıxardan Əhmədiyyə adlı missioner hərəkatından bəhs olunmadı. Çağdaş dünyəvi dəyərləri bölüşən, hər sahədə ortodoks müsəlman cəmiyyətlərinə nümunə ola biləsi bu qurumların tarixçəsi ayrıca söhbətin mövzusudur.



İmza:
SON XƏBƏRLƏR
2017-11-18
00:37 DEYİLƏM
2017-11-17


VİDEO





ƏDALƏT BU GÜN
Redaktor seçimi
FOTOREPORTAJ
GÜNÜN SİTATI
SORĞU
"Qarabağ" "Çelsi"yə qalib gələcəkmi?

Hə (66.67%)
Yox (33.33%)

ÇOX OXUNAN
GÜNÜN LƏTİFƏSİ
Ər və arvad evin qarşısında oturublar. Bir turist gəlir və kişidən ingiliscə yolu soruşur. Kişidən səs yox. Turist bu dəfə almanca soruşur. Kişidən yenə səs yox. Turist bu dəfə Fransızca danışmış. Yenə səs yox. İspanca, yenə səs yox. Turist əsəbiləşib gedir. Arvad ərinə deyir:
- Bir dil öyrənməyin zamanı gəldi deyəsən.
- Boş ver, nə gərək var? Adam bu qədər dil bilir, dərdini mənə başa sala bilmədi.




digər lətifələr
ARXİV
FACEBOOK