Bəşəriyyət tarixində hüquq həmişə texnoloji inkişafın arxasınca gedib. Çap maşınının ixtirası müəllif hüququnu, sənaye inqilabı əmək hüququnu, internet isə kiberhüququ formalaşdırdı. Bu gün isə dünya hüquq sistemləri tamamilə yeni sınaqla üz-üzədir. Süni intellektin sürətli inkişafı göstərir ki, mövcud beynəlxalq hüquq normaları artıq texnologiyanın yaratdığı mürəkkəb münasibətləri tam şəkildə tənzimləmək iqtidarında deyil. Dünya yeni hüquqi dövrün başlanğıcında dayanır.

Süni intellekt artıq laboratoriyaların və texnologiya şirkətlərinin layihəsi olmaqdan çıxıb. O, dövlət idarəçiliyinə, məhkəmə sisteminə, səhiyyəyə, maliyyə bazarlarına, hərbi planlaşdırmaya və gündəlik həyatın demək olar ki, bütün sahələrinə daxil olub. Milyonlarla insan hər gün fərqinə varmadan alqoritmlərin qəbul etdiyi qərarlarla qarşılaşır. Kreditlərin verilməsi, işə qəbul, tibbi diaqnoz, sərhəd nəzarəti, elektron xidmətlər və hətta məhkəmə risklərinin qiymətləndirilməsi kimi proseslərdə süni intellektdən istifadə sürətlə genişlənir. Lakin bu proses hüquqi məsuliyyət, şəffaflıq və insan hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı yeni suallar meydana çıxarır.

Ən mürəkkəb problemlərdən biri hüquqi məsuliyyət institutudur. Əgər süni intellekt sisteminin qəbul etdiyi qərar insanın hüquqlarını pozursa, bunun hüquqi cavabdehi kim olacaq? Proqram təminatını hazırlayan şirkət, həmin sistemi tətbiq edən dövlət qurumu, istifadəçi, yoxsa alqoritmin özü? Mövcud beynəlxalq hüquq belə vəziyyətlər üçün aydın cavab vermir. Çünki bütün hüquq sistemi insanın iradəsi və hüquq subyekti olması prinsipi üzərində qurulub. Süni intellekt isə nə fiziki şəxsdir, nə hüquqi şəxs, nə də klassik mənada qərar qəbul edən subyektdir. Digər mühüm məsələ dövlətlərlə qlobal texnologiya şirkətləri arasında yaranan yeni hüquqi münasibətlərdir. Son illərdə Microsoft, Google, OpenAI, Meta, Anthropic, Alibaba, Tencent və digər iri texnologiya şirkətləri bəzi dövlətlərin malik olduğu maliyyə və texnoloji imkanlara yaxın potensial formalaşdırıblar. Onların hazırladığı alqoritmlər milyardlarla insanın məlumatlarını emal edir, informasiya axınlarını istiqamətləndirir və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafına birbaşa təsir göstərir. Bu vəziyyət klassik beynəlxalq hüquqda mövcud olmayan yeni hüquqi reallıq yaradır. Əgər əvvəllər beynəlxalq hüququn əsas iştirakçıları dövlətlər idisə, indi transmilli texnologiya şirkətləri də qlobal qərarların qəbuluna təsir edən mühüm aktorlara çevriliblər.

Britaniyalı hüquqşünas və Oksford Universitetinin professoru Luçiano Floridi qeyd edir ki, süni intellektin inkişafı hüququn qarşısında tamamilə yeni fəlsəfi və praktiki problemlər yaradır. Onun fikrincə, gələcəyin hüquq sistemi yalnız insan davranışını deyil, alqoritmlərin qərarvermə mexanizmlərini də tənzimləməli olacaq. Əks halda texnologiyanın inkişaf sürəti hüquqi tənzimləməni geridə qoyacaq və hüquqi boşluqlar qlobal miqyasda ciddi risklər yaradacaq.

Avropa İttifaqının qəbul etdiyi AI Act göstərir ki, dövlətlər artıq bu təhlükəni açıq şəkildə qəbul edirlər. Qanun süni intellekt sistemlərini risk səviyyəsinə görə təsnif edir, yüksək riskli tətbiqlər üçün ciddi hüquqi tələblər müəyyən edir və insan hüquqlarının qorunmasını əsas prinsip kimi təsbit edir. Bununla belə, bu cür milli və ya regional hüquqi mexanizmlər qlobal problem üçün kifayət etmir. Süni intellekt sərhəd tanımır, lakin hüquq hələ də əsasən milli sərhədlər daxilində fəaliyyət göstərir. Məhz burada beynəlxalq hüququn ən böyük çağırışı ortaya çıxır. Əgər müxtəlif dövlətlər süni intellekti fərqli hüquqi prinsiplərlə tənzimləyəcəksə, gələcəkdə beynəlxalq ticarət, kibertəhlükəsizlik, insan hüquqları, məlumatların qorunması və rəqəmsal suverenlik sahəsində ciddi hüquqi ziddiyyətlər yaranacaq. Bu ziddiyyətlər isə yalnız texnoloji deyil, siyasi və geosiyasi qarşıdurmaların da yeni mənbəyinə çevrilə bilər. Bu gün əsas məsələ süni intellektin inkişafını dayandırmaq deyil. Əsas məsələ bu inkişafı hüququn aliliyi, insan ləyaqəti və beynəlxalq təhlükəsizlik prinsipləri ilə uzlaşdırmaqdır. Əks halda, bəşəriyyət ilk dəfə olaraq öz yaratdığı texnologiyanın hüquqi nəticələrini idarə etməkdə çətinlik çəkən bir dövrə daxil ola bilər.

Süni intellektin sürətli inkişafı beynəlxalq hüququn ən fundamental prinsiplərini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Uzun illər beynəlxalq hüquq dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü, insan hüquqlarının müdafiəsi və beynəlxalq məsuliyyət kimi prinsiplər üzərində qurulub. Lakin rəqəmsal texnologiyalar sərhədləri faktiki olaraq aradan qaldırdıqca, klassik hüquqi yanaşmalar da öz effektivliyini itirməyə başlayır. Bu gün bir ölkədə yaradılmış süni intellekt sistemi saniyələr ərzində dünyanın onlarla dövlətində milyonlarla insanın həyatına təsir göstərə bilir. Hüquq isə hələ də bu qlobal prosesləri vahid mexanizmlə tənzimləyə bilmir.

Ən mürəkkəb problemlərdən biri məlumatların hüquqi statusu ilə bağlıdır. Süni intellekt sistemləri fəaliyyət göstərmək üçün milyardlarla məlumat vahidini emal edir. Bu məlumatların əhəmiyyətli hissəsi isə insanların şəxsi həyatına, sağlamlığına, maliyyə vəziyyətinə və davranış modelinə dair həssas informasiyalardır. Belə şəraitdə şəxsi məlumatların qorunması artıq təkcə milli qanunvericiliyin deyil, beynəlxalq hüququn da əsas problemlərindən birinə çevrilib. Çünki rəqəmsal məlumatlar fiziki sərhəd tanımır və onların emalı eyni vaxtda bir neçə dövlətin yurisdiksiyasına aid ola bilər.

Digər ciddi hüquqi problem alqoritmik diskriminasiya ilə bağlıdır. Süni intellekt qərar qəbul edərkən istifadə etdiyi məlumat bazasında mövcud olan qərəzləri də təkrarlaya bilir. Nəticədə işə qəbul, kreditlərin verilməsi, sosial təminat proqramları və hətta hüquq-mühafizə fəaliyyətində ayrı-seçkilik riski yaranır. Ən təhlükəli məqam isə ondan ibarətdir ki, belə qərarların necə qəbul edildiyini bəzən onları hazırlayan mütəxəssislər belə tam izah edə bilmirlər. Hüquqi dövlət prinsipi isə hər bir qərarın əsaslandırılmasını və məhkəmə qaydasında mübahisələndirilməsini tələb edir.

BMT-nin insan hüquqları sahəsində xüsusi məruzəçiləri son illərdə dəfələrlə bildiriblər ki, süni intellekt sistemlərinin tətbiqi insan hüquqlarının həyata keçirilməsi üçün həm böyük imkanlar, həm də ciddi təhlükələr yaradır. Xüsusilə kütləvi müşahidə texnologiyalarının genişlənməsi, biometrik identifikasiya sistemlərinin tətbiqi və üz tanıma proqramlarının dövlət idarəçiliyində istifadəsi şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququ ilə milli təhlükəsizlik maraqları arasında yeni hüquqi mübahisələr formalaşdırır.

Bu baxımdan dövlətlərlə texnologiya şirkətləri arasında səlahiyyət bölgüsü də getdikcə mürəkkəbləşir. Bir çox hallarda süni intellekt sahəsində texnoloji imkanlar dövlətlərdən daha çox özəl şirkətlərin əlində cəmləşir. Bu isə mühüm hüquqi sual doğurur: qlobal miqyasda milyardlarla istifadəçiyə təsir göstərən alqoritmlərin fəaliyyətinə kim nəzarət etməlidir? Dövlətlər, beynəlxalq təşkilatlar, yoxsa həmin texnologiyanı hazırlayan şirkətlərin özləri? Hazırda bu suala beynəlxalq hüquqda vahid cavab mövcud deyil. Məhz buna görə son illərdə BMT, Avropa Şurası, Avropa İttifaqı, OECD və UNESCO süni intellektlə bağlı yeni hüquqi çərçivələrin hazırlanmasını sürətləndiriblər. Məqsəd yalnız texnologiyanın inkişafını dəstəkləmək deyil, onun insan hüquqlarına, demokratik idarəetməyə və hüququn aliliyinə mənfi təsirlərinin qarşısını almaqdır. Bununla belə, qəbul edilən sənədlərin əksəriyyəti tövsiyə xarakteri daşıyır və onların icrası dövlətlərin siyasi iradəsindən asılıdır. Beləliklə, beynəlxalq hüquq tamamilə yeni mərhələyə daxil olur. Artıq hüquqşünaslar yalnız dövlətlər arasında münasibətləri deyil, insan-alqoritm, dövlət-alqoritm və hətta alqoritm-alqoritm münasibətlərinin hüquqi nəticələrini də qiymətləndirməli olacaqlar. Bu isə beynəlxalq hüququn tarixində indiyədək rast gəlinməyən yeni hüquqi reallığın formalaşdığını göstərir.
Süni intellektin inkişafı ilə bağlı müzakirələrdə ən təhlükəli məqam onun nə qədər sürətlə inkişaf etməsi deyil. Ən ciddi təhlükə ondan ibarətdir ki, beynəlxalq hüquq bu inkişafın yaratdığı risklərə lazımi sürətlə cavab verə bilmir. Tarix göstərir ki, hüquq hər zaman texnoloji yeniliklərdən geri qalıb. Lakin əvvəlki texnoloji inqilablardan fərqli olaraq, süni intellekt bu boşluğu illərlə deyil, aylarla dərinləşdirir. Hüquqi tənzimləmənin gecikməsi isə artıq təkcə nəzəri problem deyil, qlobal təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.

Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində süni intellekt məhkəmə qərarlarının hazırlanmasında, sərhəd nəzarətində, vergi yoxlamalarında, bank sektorunda, tibbi diaqnostikada və hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətində tətbiq olunur. Bu sistemlərin qəbul etdiyi qərarlar minlərlə, bəzən isə milyonlarla insanın taleyinə birbaşa təsir göstərir. Lakin həmin qərarların necə formalaşdığı əksər hallarda cəmiyyət üçün qapalı qalır. Hüququn əsas prinsiplərindən biri olan şəffaflıq və hesabatlılıq alqoritmik idarəetmə şəraitində ciddi sınaq qarşısında qalır.

Daha təhlükəli tendensiya isə süni intellektin dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsində getdikcə daha geniş rol almasıdır. Əgər gələcəkdə sosial təminatın göstərilməsi, miqrasiya qərarları, cinayət riskinin qiymətləndirilməsi və ya digər inzibati prosedurlar tam şəkildə alqoritmlərin ixtiyarına verilərsə, hüququn mərkəzində dayanan insan amili tədricən ikinci plana keçə bilər. Belə vəziyyətdə hüquqi məsuliyyət anlayışının özü də dəyişməyə başlayacaq. Vətəndaş qərardan narazı qaldıqda onun qarşısında cavab verəcək şəxs kim olacaq? Dövlət qurumu, proqram təminatçısı, yoxsa qərarı formalaşdıran, lakin hüquq subyekti hesab edilməyən alqoritm?

Beynəlxalq hüquq üçün daha bir mürəkkəb çağırış rəqəmsal suverenlik məsələsidir. Əgər süni intellekt sistemləri bir neçə transmilli şirkətin nəzarətində qalarsa, gələcəkdə dövlətlərin informasiya təhlükəsizliyi, milli qərarvermə müstəqilliyi və iqtisadi inkişafı xarici texnoloji platformalardan asılı vəziyyətə düşə bilər. Bu isə dövlət suverenliyi anlayışına yeni məzmun qazandırır. XXI əsrdə artıq sərhədləri yalnız ordu ilə deyil, məlumatlarla, alqoritmlərlə və hesablama infrastrukturu ilə də qorumaq zərurəti yaranır.

Məhz buna görə beynəlxalq hüquq yeni nəsil konvensiyalara ehtiyac duyur. Bu sənədlər yalnız süni intellektin istifadəsini deyil, onun məsuliyyət mexanizmlərini, insan hüquqlarına təsirini, alqoritmik şəffaflığı, dövlətlərin öhdəliklərini və transmilli texnologiya şirkətlərinin hüquqi statusunu da dəqiq müəyyən etməlidir. Əks halda, gələcəkdə hüquq texnologiyanı deyil, texnologiya hüququ idarə etməyə başlayacaq.

Azərbaycan üçün də bu proseslər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsal dövlət quruculuğu, elektron hökumət, kibertəhlükəsizlik və süni intellektin dövlət idarəçiliyində tətbiqi yeni hüquqi yanaşmaların hazırlanmasını zəruri edir. Milli qanunvericiliyin beynəlxalq tendensiyalarla uzlaşdırılması, şəxsi məlumatların qorunması, rəqəmsal hüquqların təmin olunması və etik prinsiplərin hüquqi normalara çevrilməsi gələcək hüquq siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olmalıdır.

Ancaq ən böyük təhlükə hələ qarşıdadır. Bu gün dünya süni intellektin imkanlarını müzakirə edir. Sabah isə onun nəticələri ilə üzləşə bilər. Əgər beynəlxalq hüquq indidən yeni hüquqi çərçivə yaratmasa, yaxın gələcəkdə bəşəriyyət ilk dəfə elə bir vəziyyətlə qarşılaşacaq ki, qərarları insanlar deyil, alqoritmlər qəbul edəcək, lakin həmin qərarlara görə heç kim hüquqi məsuliyyət daşımayacaq.

Bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq hüquq özündən daha sürətli inkişaf edən "intellekt"lə üz-üzə qalıb. Ən narahatedici məqam isə odur ki, bu intellekt nə vicdan hiss edir, nə mərhəmət tanıyır, nə də hüquqi məsuliyyət daşıyır. Əgər dövlətlər bugünkü texnoloji yarışın arxasınca qaçarkən hüququ ikinci plana keçirsələr, sabah insan hüquqları alqoritmlərin sətirləri arasında itib gedə bilər. O zaman təhlükə təkcə texnologiyanın güclənməsi olmayacaq. Təhlükə ondan ibarət olacaq ki, insan öz yaratdığı sistem üzərində hüquqi nəzarəti itirəcək. Tarix sübut edib ki, nəzarətsiz güc həmişə böhran yaradır. Süni intellekt də bu qaydanın istisnası deyil. İstisna yalnız onun yaratdığı böhranın miqyası ola bilər.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert