adalet.az header logo
  • Bakı -°C
16 Noyabr 2026 10:54
44
SİYASƏT
A- A+

Torpaqlarında heç vaxt Günəş batmayan imperiya - Britaniya ilə Azərbaycan necə strateji tərəfdaş oldu? 

“12 noyabr 2026-cı ildə Dublin şəhərində Prezident İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnem “Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə”ni imzalayıblar. Sənəd müdafiə və təhlükəsizlik, ticarət-investisiya, təhsil və innovasiya olmaqla üç əsas sütuna dayanır. Bu, 1994 və 1998-ci illərin bəyannamələrindən sonra münasibətlərin rəsmi olaraq strateji səviyyəyə qaldırılması deməkdir”.

Adalet.az xəbər verir ki, bunu politoloq Əziz Əlibəyli deyib. 

Politoloqun sözlərin görə, iki ölkə arasındakı münasibətlərin tarixinin təhlili ayrıca tədqiqat mövzusu kimi çox maraqlıdır:

“Kifayət qədər faktlar və kuryozlar mövcuddur. - 1561–1581-ci illərdə İngiltərə kraliçası I Yelizabetin göndərdiyi “Moskva şirkəti”nin 6 ekspedisiyası Səfəvi dövlətinə (o cümlədən Azərbaycan torpaqlarına) gəlib. Entoni Cenkinson kimi səyyahlar Şamaxı və Bakıda olub, nefti “qara yağ” adlandırıblar. - 1621-ci il “Əbədi dostluq” müqaviləsiSəfəvi dövləti ilə İngiltərə arasında imzalanmış ilk rəsmi sənəd. Bu, iki ölkə arasında diplomatik-ticari əlaqələrin rəsmi başlanğıcı sayılır. -XX əsrin əvvəlində Bakı nefti İngiltərəni “qidalandırırdı. 1904-cü ildə İngiltərənin ağ neft tələbatının təxminən 47–74%-i (müxtəlif mənbələrə görə) Bakı nefti hesabına ödənilirdi. İngilis şirkətləri Bakıya on milyonlarla rubl investisiya qoymuşdu.- Dunsterforce – 1918-ci il Bakı əməliyyatı General Lionel Danstervilin komandanlığı altında kiçik Britaniya qüvvəsi (təxminən 1000–1500 nəfər) Bakını Osmanlı-Alman təhlükəsindən qorumaq üçün gəlib. Şəhəri tuta bilməsələr də, neftin digər tərəfin əlinə keçməsinin qarşısını 6 həftə saxlayıblar. Sonra geri çəkiliblər, amma noyabrda yenidən qayıdıblar. - 1920-ci il 11 yanvar – de-fakto tanınmaVersal Sülh Konfransında Antanta Ali Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyini de-fakto tanıdı. Təklifi Britaniya nümayəndəsi Lord Kerzon irəli sürüb. - Margaret Thatcher 1992-ci ildə Bakıda“Dəmir xanım” müstəqil Azərbaycana gələn ilk yüksək səviyyəli Qərb siyasətçisi olub (7–8 sentyabr 1992). BP-nin dəvəti ilə gəlib və $30 milyonluq çekləri şəxsən təqdim edib. Bu, “Əsrin müqaviləsi”nə aparan yolda mühüm addım idi.- Diplomatik münasibətlərin qurulması Böyük Britaniya Azərbaycanın müstəqilliyini 31 dekabr 1991-də (bəzi mənbələrdə 26 dekabr) tanıyıb. Diplomatik münasibətlər isə 11 mart 1992-də qurulub. Britaniya səfirliyi 1993-cü ildə, Azərbaycan səfirliyi isə 1994-cü ildə açılıb.- Heydər Əliyevin 1994-cü il London səfəri22–25 fevral 1994-də Prezident Heydər Əliyev Böyük Britaniyaya ilk rəsmi səfərini edib.

Dostluq və Əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə imzalanıb. Bu, müasir münasibətlərin təməli sayılır. - Əsrin müqaviləsi” (20 sentyabr 1994)Azeri-Çıraq-Günəşli yataqlarının işlənməsi üçün BP-nin başçılıq etdiyi konsorsiumla imzalanıb. Böyük Britaniya şirkətləri bu layihənin əsas oyunçusu olub və bu günə qədər də qalırlar.- 1998-ci ildə Kraliça II Yelizabetlə görüş Heydər Əliyev ikinci rəsmi səfəri zamanı (iyul 1998) Kraliça ilə görüşüb. Kraliça onun demokratik dövlət quruculuğu fəaliyyətini diqqətlə izlədiyini bildirib. Eyni zamanda Tony Blair ilə də görüş olub. - BP-nin “səfirlik” rolu1990-cı illərin əvvəlində Britaniyanın Bakıdakı diplomatik nümayəndəliyi bir müddət BP ofisində yerləşirdi. Şirkət və dövlət maraqları o qədər iç-içə idi ki, bayraq BP binasının üzərində dalğalanırdı.- Böyük Britaniya – ən böyük investorBu günə qədər Böyük Britaniya Azərbaycana 30+ milyard dollar (bəzi məlumatlarda daha çox) investisiya qoyub və ən böyük xarici investor statusunu saxlayır. 600-ə yaxın Britaniya şirkəti fəaliyyət göstərir. - 2017-ci ildə ACG müqaviləsinin uzadılmasıPrezident İlham Əliyev və Baş nazir Tereza Mey-in iştirakı ilə London və Bakıda müqavilə 2049-cu ilə qədər uzadılıb. Bu, uzunmüddətli enerji tərəfdaşlığının simvoluna çevrilib.- Müdafiə əməkdaşlığının sürətlə inkişafıSon illərdə (xüsusən 2025–2026) ilk daimi Britaniya müdafiə attaşesi təyin olunub, ikiillik hərbi əməkdaşlıq proqramı imzalanıb və yüksək səviyyəli müdafiə nazirləri səfərləri olub. - 2026-cı il Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsi Dublin imzası ilə münasibətlər rəsmi olaraq “strateji tərəfdaşlıq” səviyyəsinə qaldırılıb. İndi illik strateji tərəfdaşlıq görüşləri keçiriləcək və əməkdaşlıq üç sütun üzrə dərinləşəcək. Göründüyü kimi, siyahıda xeyli maraqlı detallar vardır. Ən diqqətçəkən cəhət isə budur ki, 16-cı əsrdə “qara yağ” axtarışı ilə başlayan əlaqələr 2026-cı ildə rəsmi strateji tərəfdaşlığa çevrilib”.

Vasif ƏLİHÜSEYN