Ankara, 07–08 İyul 2026 tarixlərində 36-cı NATO Dövlət və Hökumət Başçıları Zirvəsinə ev sahibliyi etdi. Bu paragrafın qəzet üslubuna, akademik səviyyəyə və Azərbaycan türkcəsinin təbii ifadə tərzinə uyğun tərcüməsi belədir:

Şübhəsiz ki, NATO Zirvəsi Türkiyənin müdafiə sənayesinin həm tanıdılması, həm də gələcək əməkdaşlıqların genişlənməsi və dərinləşməsi baxımından olduqca mühüm imkan yaratdı. Dünya mediası NATO Zirvəsini addım-addım izlədiyi bir vaxtda Ankara, nümayiş etdirilən məhsullar vasitəsilə müdafiə texnologiyaları sahəsində əldə etdiyi nailiyyətləri əsl vizual nümayişə çevirdi. Bu baxımdan Türkiyə NATO-nun ehtiyac duyduğu müdafiə qabiliyyətləri üçün təkcə geostrateji mövqeyi, güclü ordusu, döyüş təcrübəsi və hərbi bilikləri ilə deyil, eyni zamanda inkişaf etmiş müdafiə sənayesi ilə də nə qədər strateji əhəmiyyət daşıdığını bir daha bütün dünyaya nümayiş etdirdi.

Zirvəni əvvəlkilərdən fərqləndirən bir sıra məqamlarla yanaşı, NATO-nun dəyişimini ən aydın şəkildə simvolizə edən iki mühüm gündəm mövzusu vardı.

Birincisi; NATO yeni təhlükəsizlik anlayışına dair dünyaya çox açıq mesaj verdi. Rusya–Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə konvensional müharibə geri döndü və bu, NATO-nun sərt gücünü ən yüksək səviyyədə çəkindirici vasitəyə çevirmək üçün yenidən qazanması demək idi. Bu çərçivədə zirvə, əvvəlkilərdən fərqli olaraq NATO-nun gələcəyinə dair yeni təhlükəsizlik konsepsiyasını və bu konsepsiyanın əsasını ilk dəfə bu qədər açıq şəkildə ortaya qoymuş oldu

Yeni subyekt artıq yalnız ABŞ-ın hegemonluğu və himayəsi altında fəaliyyət göstərən NATO deyildi. Eyni zamanda bu yanaşma, ABŞ-ın səlahiyyət, rol və məsuliyyətlərini tam şəkildə öz üzərinə götürəcək bir Avropa təsəvvürünə də əsaslanmırdı. Əksinə, yeni konsepsiya ABŞ ilə Avropa arasında tarazlığın təmin olunduğu ortaq bir təhlükəsizlik strukturunun formalaşdırılmasını hədəfləyirdi. Artıq Avropa NATO-nun yeni təhlükəsizlik konsepsiyasının qətiyyətli müdafiəçisi kimi daha böyük rol oynamaq və bu rolu daha geniş məsuliyyət daşımaqla doğrultmaq niyyətində idi.

Beləliklə, NATO-nun yeni mərhələsində Avropa həm Rusiya–Ukrayna müharibəsinin Kiyevin xeyrinə nəticələnməsi üçün daha geniş hərbi, diplomatik və iqtisadi dəstək verməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir, həm də yaxın və orta perspektivdə baş verə biləcək mümkün konvensional müharibə şəraitində ehtiyac duyacağı müdafiə və hücum imkanları ilə hərbi qabiliyyətləri əldə etməyi qarşısına məqsəd qoyurdu.

NATO Avropasının dünyaya verdiyi mesaj ABŞ-dan asılılıq deyil, tərəfdaşlıq statusuna əsaslanan yeni bir yanaşmanı ifadə edirdi. Qısası, söhbət Transatlantik təhlükəsizlik arxitekturasının süqutundan deyil, NATO Avropasının mövcud təhlükəsizlik sisteminə daha fəal və daha təsirli şəkildə yenidən inteqrasiyasından gedirdi. Məhz bu məqsədlə yeni təhlükəsizlik konsepsiyası, müdafiə potensialı və hərbi imkanların gücləndirilməsi çərçivəsində ilk dəfə bu qədər ətraflı, konkret və praktik müstəvidə müzakirə olundu.

İkinci əsas gündəm mövzusu isə birinci başlığın nəzəriyyədən praktikaya keçirilməsi üzərində qurulmuşdu. İttifaqın hədəflədiyi çəkindirmə potensialına nail ola bilməsi üçün Rusiya–Ukrayna müharibəsindən çıxarılan dərslərin yalnız bəyanatlarda deyil, NATO-nun müdafiə siyasətində və praktiki fəaliyyətində də öz əksini tapması zəruri idi. Bu məqsədlə müdafiə sənayesində daha çevik, operativ və real vaxt rejiminə uyğun inkişaf tempinin təmin olunması məsələsində üzv dövlətlər arasında ortaq mövqe formalaşdı.

Beləliklə, NATO Zirvəsi çərçivəsində keçirilən Müdafiə Forumu, ittifaqın gələcək təhlükəsizlik strategiyası və hərbi planlaşdırması istiqamətində müdafiə sənayesi sahəsində çoxsaylı əməkdaşlıq layihələrinə ev sahibliyi etdi. NATO-nun Baş katibi Mark Rutte də Zirvədən əvvəl yeni müdafiə əməkdaşlıqlarının elan ediləcəyini bildirmiş, daha sonra isə 2026-cı ilin aprel ayında ASELSAN-a etdiyi səfərə istinad edərək Türkiyənin müdafiə sənayesini yüksək qiymətləndirmişdi.

Türkiyənin müdafiə sənayesinin NATO Zirvəsindən gözlədiyi nəticələri əldə edə bilməsi üçün bir sıra ilkin şərtlərin mövcud olduğunu da nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. Bu şərtlərin başında siyasi mexanizmin müdafiə ekosistemini dəstəkləməyə davam etməsi dayanmaqdadır.

Bununla yanaşı, hərbi, təhlükəsizlik, müdafiə və xarici siyasət bürokratiyası arasında əməkdaşlıq və koordinasiya mexanizminin səmərəli fəaliyyəti də həlledici əhəmiyyət daşıyır. NATO prizmasından baxdıqda Türkiyənin ittifaq ölkələri ilə həyata keçirdiyi hərbi və təhlükəsizlik diplomatiyası ilə müdafiə sənayesi diplomatiyasının qarşılıqlı şəkildə güclü tərəfdaşlıq nümayiş etdirməsi xüsusi önəm kəsb edir.

Digər mühüm məsələ isə zəruri iqtisadi şərtlərin təmin edilməsidir. Çünki müdafiə sənayesinin dayanıqlı inkişafı üçün iqtisadi mühitin etibarlı və sabit olması həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu, həm mövcud layihələrin uğurla başa çatdırılması və seriyalı istehsal mərhələsinə keçirilməsi, həm də yeni innovasiya layihələrinin həyata keçirilməsi və bunun üçün zəruri infrastrukturun yaradılması baxımından vacib şərtdir.

Digər mühüm ilkin şərt isə Türkiyənin müdafiə sənayesinə milli məsələ kimi yanaşılması və onun gələcək nəsillərə hesablanmış strateji model əsasında qorunub inkişaf etdirilməsidir. Bu yanaşma müdafiə sahəsində savadlılığın təşviqinə, cəmiyyətdə bu istiqamətdə maarifləndirmənin və yüksək şüurun formalaşmasına imkan yaradır. Çünki müdafiə sənayesinin inkişafı üçün ən vacib amil peşəkar, ixtisaslı və təcrübəli insan resursudur. 

Bu potensialın qorunması və daha da zənginləşdirilməsi üçün intellektual kapitala davamlı investisiyaların yatırılması zəruridir. Belə investisiyalar həm Türkiyənin gənc insan resurslarının məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi baxımından, həm də müdafiə sənayesinin ABŞ və Avropanın qabaqcıl texnologiyaları ilə yüksək rəqabət qabiliyyətinə malik olması üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Bütün bu şərtlər yerinə yetərsə, Türk müdafiə sənayesinin yaxın gələcəkdə NATO bazarının ən güclü oyunçularından biri kimi önə çıxması ehtimalı yüksəkdir.

Fikrət Əkbərli,

Türkiyə üzrə araşdırmaçı-yazar